حمید کمالی مقدم

نظریه کنش های گفتاری به رابطه میان الفاظ و معانی موردنظر گوینده می پردازد. بنیانی ترین دیدگاه این نظریه آن است که سخن گفتن از آن جهت که تولید لفظ است عامل ارتباط نیست؛ بلکه ارتباط زبانی کامل درصورتی به انجام می رسد که کنش یا عملِ مضمون در سخن، برمبنای شرایط خاصی رخ دهد. این مقاله با به کارگیری اصول و مبانی نظریه مورداشاره به بازخوانی قصه آن آبگیر و صیّادان و آن سه ماهی در دفتر چهارم مثنوی معنوی پرداخته و کاربرد کنش های گفتاری سه ماهی (به عنوان نماد گروه های سه گانه انسان ها) و نسبت آن ها با میزان بهره گیری از موازین عقلی را واکاوی کرده و کنش ترغیبی را پرتکرارترین کنش عقل مداران یافته است. در این پژوهش با توجه به بافت موقعیتی قصّه، افزون بر تحلیل نوع کنش های گفتاری مضمون در سخنان شخصیت ها به عنوان پاره گفتارهای خُرد، روند کنش های مولانا نیز در قالب پاره گفتارهای کلان موردبررسی قرارگرفت و ارتباط چیدمان اجزاء مختلف قصه همچون افراد و گفته ها با شکل گیری کنش های گفتاری کلان و معانی مورد نظر مولانا که عبارتند از دو کنش غیرمستقیم اظهاری و ترغیبی مشخص گردید.

نحو، بخشی از دستور زبان است که در مورد رابطه واژه ها در جمله بحث می کند. کیفیّت این روابط از آن جهت اهمیت دارد که نظم حاصل از آن ها، حاکی از انسجام و هدف مندی ذهن و فکر است؛ لذا کشف نظم و رابطه بین بخش های مختلف کلام می تواند راهنمای رسیدن به نوع نگاه صاحب کلام به موضوع باشد. هدف این پژوهش، یافتن نشانه ها و شاخصه های نحوی در سبک آثار داستانی جلال آل احمد است که بتواند در رسیدن به ساختار اخلاق و افکار و اندیشه او راهنما باشد. در این بررسی میانگین بالای ویژگی هایی نظیر جملات نشان دار، تعداد واژه در جمله، هم پایگی و وابستگی عبارات، وجه اخباری افعال، صدای دستوری و زمان ماضی ساده فعل نشان می دهد که آل احمد نسبت به مسائل پیرامون خود حساس، متأمل و تحلیل گر بوده و نظرش را با صراحت و اعتقاد راسخ بیان می کرده است. همچنین او را شخصیتی واقع گرا و دارای ثبوت شاکله روحی می یابیم.