سمانه توکلی

بشر همواره در کشف حقایق، از روش استقرایی بهره ها برده است، اما آنچه در طول تاریخ، ذهن اندیشمندان را به خود مشغول ساخته، «معمای استقرا» است؛ یعنی در استقرای ناقص، با آنکه تمام افراد یک مجموعه، موردبررسی قرار نگرفته اند، چگونه می توان حکمِ به دست آمده را به همه افراد، تعمیم داد؟ اندیشمندان در راه گشودن این مشکل گام هایی برداشته اند. توضیح آنکه در مورد استقرای ناقص دو معما وجود دارد: علت یقین آور بودن نتایج استقرای ناقص چیست؟ دلیل یقینی بودن نتایج استقرای ناقص چیست؟ درواقع، معمای استقرا، سؤال دوم است و باتوجه به تفاوتی که میان علت و دلیل وجود دارد، پاسخ اندیشمندان، ناکافی و فقط متوجه سؤال اول بوده، اما پرسش دوم، همچنان بی جواب مانده است. به نظر نگارندگان این مقاله، پاسخ های داده شده به پرسش نخست، قابل نقد و تکمیل است؛ زیرا صاحب نظران، «علت» یقینی بودن نتیجه استقرای ناقص را عواملی مانند بداهت ذاتی و ارجاع استقرا به قیاس دانسته اند که همگی به «بینش فطری» بشر برمی گردد. نوشتار حاضر در جواب سؤال دوم، با روش تحلیلی، نظریه «بداهت فطری» را به عنوان «دلیل» یقینی بودن نتایج استقرای ناقص، ابداع کرده است. نکته جالب اینکه با برهان عقلی اثبات خواهد شد که فطرت، دلیل قطعی بودن ثمرات استقرای ناقص است.

مقاله حاضر با هدف بررسی دلیل آیت الله خویی بر محدودیت تعداد آیات منسوخ انجام شده است. با بررسی دیدگاه ایشان درباره نسخ، روشن گردید که دلیل ایشان بر این محدودیت، انکار نسخ در مواردی است که آیه ناسخ بر آیه منسوخ ناظر نیست و معیار «ناظر بودن» آن است که اگر آیه منسوخ نباشد معنای آیه ناسخ به تنهایی مبهم است و برای کامل شدن به آیه منسوخ نظر دارد. سبب اصلی این انکار، لزوم پذیرش اختلاف بین این گونه آیات ناسخ و منسوخ است، در حالی که خداوند متعال در آیه 82 سوره نساء نبودن اختلاف در قرآن را دلیل الهی بودن آن بیان فرموده و حتی گروهی از مفسران ،از جمله آیت الله خویی، آن را از وجوه اعجاز قرآن می دانند. در بررسی دلیل ایشان، به روش توصیفی تحلیلی با بیان دیدگاه مفسرانی چون علامه طباطبایی درباره رابطه تنافی بین آیات ناسخ و منسوخ، بررسی مفهوم اختلاف بین دو آیه و با تکیه بر تعریف تناقض در منطق و تعریف تعارض در علم اصول، این نتیجه به دست آمد که تنافی بین آیات ناسخ و منسوخ، تنافی ظاهری است و از مصادیق اختلاف بین دو آیه محسوب نمی شود و به نظر می رسد دلیلی بر انکار نسخ در این گونه آیات وجود ندارد..