فریبا خلیلی

بشر همواره در کشف حقایق، از روش استقرایی بهره ها برده است، اما آنچه در طول تاریخ، ذهن اندیشمندان را به خود مشغول ساخته، «معمای استقرا» است؛ یعنی در استقرای ناقص، با آنکه تمام افراد یک مجموعه، موردبررسی قرار نگرفته اند، چگونه می توان حکمِ به دست آمده را به همه افراد، تعمیم داد؟ اندیشمندان در راه گشودن این مشکل گام هایی برداشته اند. توضیح آنکه در مورد استقرای ناقص دو معما وجود دارد: علت یقین آور بودن نتایج استقرای ناقص چیست؟ دلیل یقینی بودن نتایج استقرای ناقص چیست؟ درواقع، معمای استقرا، سؤال دوم است و باتوجه به تفاوتی که میان علت و دلیل وجود دارد، پاسخ اندیشمندان، ناکافی و فقط متوجه سؤال اول بوده، اما پرسش دوم، همچنان بی جواب مانده است. به نظر نگارندگان این مقاله، پاسخ های داده شده به پرسش نخست، قابل نقد و تکمیل است؛ زیرا صاحب نظران، «علت» یقینی بودن نتیجه استقرای ناقص را عواملی مانند بداهت ذاتی و ارجاع استقرا به قیاس دانسته اند که همگی به «بینش فطری» بشر برمی گردد. نوشتار حاضر در جواب سؤال دوم، با روش تحلیلی، نظریه «بداهت فطری» را به عنوان «دلیل» یقینی بودن نتایج استقرای ناقص، ابداع کرده است. نکته جالب اینکه با برهان عقلی اثبات خواهد شد که فطرت، دلیل قطعی بودن ثمرات استقرای ناقص است.

عقل در کنار وحی و سایر قوای بشری (حس و قلب) قوه مدرکه ای است که ازدیدگاه معرفت شناسی اسلامی، یکی از مهمترین منابع معرفت بشری است که بخشی ازحقیقت انسان ر اتشکیل می دهد که انسان ازطریق آن به کسب معرفت می پردازد. معرفت شناسی نیز در بین مسائل عصر جدید جایگاه ویژه ای دارد. مسائل معرفت شناسی در گذشته در ضمن مباحث فلسفی مطرح بوده ولی محور اصلی مباحث فلسفی نبوده است. در عصر معاصر، علامه طباطبایی از جمله فیلسوفانی بود که به این مطلب پرداخت. ایشان به دلیل توجه به شبهات مطرح شده در معرفت شناسی غرب، مطالبی را با عنوان رئالیسم و ایدئالیسم، علم و ادراک و امثال آن را ارائه کرد بحث رئالیسم و ایده آلیسم از آن جهت که در صدد اثبات امکان معرفت و شناخت ما به جهان خارج است متعلق به معرفت شناسی است. علامه طباطبایی ازآنجا که قائل به امکان شناخت مطابق با خارج است فیلسوفی رئالیست محسوب می شود که با تقسیم علم به حصولی و حضوری وبازگشت علم حصولی به حضوری مشکل مطابقت با خارج را حل کرد. و با تقسیم علم حصولی به تصور وتصدیق جایگاه عقل را در معرفت شناسی تبیین کرد که با بررسی آن مباحث می توان نظر علامه را در باب نقش عقل در معرفت شناسی به دست آورد.