ولی الله مهدوی فر

سوره مسد، متنی قرآنی موجز و کوبنده، عواقب مبارزه با حقیقت را نه در قالب یک شکست مادی صرف، بلکه در قالب یک فرآیند فروپاشی چندلایه و فراگیر به تصویر می کشد. این مقاله که با اتخاذ رویکردی تحلیلی ، تفسیری و مطالعاتی سامان یافته است. با استفاده از روش تحلیل ساختاری توالی آیات و انسجام محتوایی سوره مسد، به واکاوی دقیق این سوره می پردازد تا الگوهای بنیادین فروپاشی یک دشمن حقیقت را استخراج نماید. یافته های این پژوهش نشان می دهد که این سقوط در چهار الگوی متوالی و زنجیره ای رخ می دهد که نمایانگر فعال شدن مکانیسم های انهدام درونی است. این مراتب عبارتند از: ۱. فروپاشی کنش و کنشگر ( تبت یدا ابی لهب و تب) شکست در مواجهه مستقیم و تباهی ذاتی عمل و عامل؛ ۲. فروپاشی سرمایه (بی اثر شدن کامل پشتوانه های مالی و قدرت مادی)؛ ۳. فروپاشی هویت (تبدیل شدن عامل به نماد ابدی گناه و حامل مجازات یا «حامل آتش»)؛ و نهایتاً ۴. فروپاشی ساختاری و همیاری بنیادین که محوریت آن در تحلیل دقیق آیات ۴ و ۵ نمایان می شود. این تحلیل آشکار می سازد که شبکه خانواده (اشاره به همسر ابولهب)، به جای اینکه عامل نجات یا حامی باشد، خود تبدیل به عامل تداوم و تثبیت انحراف شده و این مبارزه را از سطح فردی به یک بحران فراگیر ارتقا می دهد. در نهایت، سوره مسد الگویی جامع از یک تباهی کامل را ارائه می دهد که تمامی ابعاد وجودی فرد و ارتباطات بنیادین او را در بر می گیرد و ماهیت این فروپاشی را از یک اتفاق جزئی به یک قانون ساختاری غیرقابل تزلزل تبدیل می کند که بر بنیاد سنت قاهر الهی استوار است.

براساس روایات و شواهد تاریخی امام سجادR در روزگار خود توانست بعد از واقعه عاشورا به بهترین شکل، نظام تشیع را رهبری کند. این مقاله که بر روش توصیفی تحلیلی استوار است، به بررسی روایت مواجهه امام سجادR با یزید پرداخته و سند و محتوای حدیث را بررسی کرده است. نویسندگان به این نتیجه دست یافته اند که روایت مواجهه امام با یزید یا فرمانده منسوب به یزید، همان طور که مضمون آن در منابع تاریخی نقل شده است، به صورت نقل به معنا نقل گردیده است و نه تنها محتوای روایت مردود نیست، بلکه با واکاوی سند روایت و تتبع در قراین نقلی و بررسی دلالت متن روایت و توجه به مبنای متقدمان در گزینش و قبول حدیث و شرایط شیعیان در عصر صدور روایت دریافت می گردد که امکان وقوع رویداد بدیهی بوده و از هرگونه استبعاد می تواند به دور باشد.

طغیان از مهم ترین آسیب های زندگی فردی و اجتماعی انسان و بزرگترین چالش پیش روی بشر امروزی است. درمان این آفت می تواند بسیاری از ناملایمات و ناهماهنگی های زیست اجتماعی انسان ها را کنترل یا دفع نماید. در اهمیت این مسئله همین بس، که خداوند متعال در اولین سوره ای که بر رسول الله| نازل فرمود از طغیان به عنوان بزرگترین آسیب انسان یاد نموده و به ریشه، زمینه جریان طغیان، راهکار های کنترل و دفع آن اشاره کرده است. این نوشتار به روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و تفاسیر ارزشمند نگارش یافته است. از نوآوری پژوهش سوره ای و صرفاً با تکیه بر تفسیر آیات سوره مذکور برای حل مسئله بهره برده است. سوره علق گام نخست تحول در وجود انسان را ارائه داده است؛ ازاین رو با تأمل در به هم پیوستگی مفهومی آیات این سوره و بهره مندی از تفاسیر به دست می آید سرکشی، آسیب طبیعت وجود مادی انسان و دور شدن وی از آموزه های فطرت الهی است که از محیط به انسان سرایت می کند و خداوند با تبیین علل و زمینه های سرکشی و آثار استمرار برآن راهکار برون رفت از آن را در این سوره ارائه داده است.

با نگاهی گذرا به تفاسیر عرفانی در می یابیم که مهم ترین عنصر شالوده این تفاسیر، استنباط مفسر می باشد. از این حیث می توان تفسیرهایی متفاوت و در عین حال مشابه را مشاهده نمود. در میان تفاسیر موجود، تفسیر ابن عربی یک تفسیر عرفانی است که بیشتر صبغه فلسفی دارد. این مسأله از آن رو است که عارف در مرحله سیر دریافت های درونی خود، شیفته درک حقایق عالم ملک و ملکوت است و نیازی به اثبات حقانیت  مطالب، دریافت ها و داشته های خود ندارد؛ لکن بعد از دریافت های قلبی باید با استعانت از اصول فلسفه به اثبات عقلانی گفته های خویش برای مخاطب بپردازد. از این رو تفسیر ابن عربی بیشتر گرایش به تأویل آیات بر اساس ذوق شخصی دارد که این امر می تواند از مصادیق تفسیر به رأی تلقی گردد. اما تفسیر خواجه عبدالله انصاری سعی دارد با شیوه درون بینشی و با ریاضت و مجاهدت، مطابق با سبک عرفان عملی به درک حقایق هستی بپردازد و از این رو کوشیده است با دوری از عقل و استدلال و با استعانت از جلا دادن قلب که محل دریافت های باطنی است، به فهم معانی قرآن دست یابد.

دربار ه اسلام آوردن ابوذر در منابع کهن روایت های گوناگونی نقل شده است که با یکدیگر همخوانی چندانی ندارند. در این مقاله که بر روش توصیفی تحلیلی استوار است، به حدیث اسلام آوردن ابوذر در روضه کافی پرداخته و سعی شده سند و محتوای آن تحلیل و بررسی گردد. برایند این مطالعه آن است که روایت اسلام آوردن ابوذر، گرچه در منابع تاریخی نقل شده، در منابع روایی شیعه به دو طریق متفاوت توسط ثقه الاسلام کلینی در بخش روضه کافی و صدوق در امالی آورده شده است. نه تنها محتوای روایت مردود نیست بلکه با واکاوی سند روایت و تتبع در قراین نقلی و بررسی دلالت متن روایت و توجه به مبنای متقدمین در گزینش حدیث و شرایط صدر اسلام و وجود نقل به معنا در روایت دریافت می گردد که امکان وقوع رویداد شگفت آور برای ابوذر بدیهی بوده و از هرگونه استبعاد به دور می باشد.