سجاد عبادی

سیاستگذاری خارجی ادامه سیاست داخلی در عرصه بین المللی و از مهمترین بخشهای سیاستگذاری عمومی است، شناخت نقش و جایگاه و میزان تاثیرگذاری داخلی و اهمیت آن بر فرآیند سیاستگذاری خارجی در شناخت هر چه بهتر شاخصهای موثر تصمیم گیری در حوزه بین الملی حایز اهمیت است، تعدادی از کشورهای قاره اروپا در قالب اتحادیه اروپا بسیاری از امور حاکمیتی خود را بر مبنای نظریه نهادگرایی به اتحادیه ای متشکل از کشورهای عضو واگذار نمودند که سیاست خارجی نیز یکی از بخشهای مهم آن می باشد. فرآیند سیاستگذاری خارجی در اتحادیه اروپا برگرفته از عوامل و متغیرهای عمومی مختلفی در سطح جامعه اروپایی می باشد که با حضور و نفوذ در ارکان سیاستگذاری اتحادیه در تصویب و اجرای تصمیمات و سیاستها ایفای نقش می نمایند. در این مقاله برای پاسخ به این سوال که میزان نقش و جایگاه متغیرهای عمومی در سیاست خارجی چه وزن و اهمیتی دارد ضمن بررسی چرخه سیاستگذاری خارجی با تمرکز بر متغیرهای عمومی به نقش مبتنی بر نظریه نهادگرایی نئولیبرال ضریب نفوذ آنها با هدف ترسیم میزان و اولویت نقش آنها در این عرصه می پردازیم و در نتیجه گیری کلی مقاله نیز اهمیت و تاثیرهای قابل توجه این نهادهای غیردولتی به عنوان یکی از مهمترین شاخصهای موثر بر سیاستگذاری خارجی اتحادیه اروپایی بیان خواهد شد.

چنانچه سیاست خارجی را به مثابه یک " سیستم" در نظر بگیریم، تصمیم سازی و سیاستگذاری مغز متقکر آن است و فرایندها و عوامل متاثر بر آنها " خرده سیستم های اصلی" در این چارچوب می باشند. بررسی اینکه در چه شرایط و موقعیتی کدام شاخصها و بر اساس کدام هدف و انگیزه توانسته اند نقش مهم تری در یک سیاست عملی شوند، موضوع پژوهشهای گسترده ای بوده است. سیاستگذاری سیاست خارجی در واقع تصمیم سازی برای تامین منافع ملی در چانه زنی میان سیاستگذاران و متغیرهای عمومی برآمده از بطن جامعه، یعنی اتاقهای فکر، اندیشکده ها، رسانه ها، تشکلهای مردم نهاد، اتحادیه و اصناف، احزاب و مراکز افکارسنجی می باشد که بررسی نقش آنها در سیاست خارجی اتحادیه اروپا در خصوص برجام موضوع اصلی این مقاله است. اتحادیه اروپا که در همان بدو تاسیس از مهمترین و تاثیرگذارترین بازیگران نظام بین الملل در راستای تامین صلح و امنیت بین المللی بوده، حل مساله هسته ای ایران را که از چالشهای عمده این حوزه در بیش از دو دهه گذشته بوده در اولویت کاری خود قرار داده است. این مقاله ضمن بررسی ساختار و فرایند سیاستگذاری خارجی این اتحادیه بر مبنای نظریه نهادگرایی، با شناخت نقش و نحوه اثرگذاری متغیرهای عمومی موجود این چرخه به نسبت آنها با برنامه جامع اقدام مشترک هسته ای می پردازد و در نتیجه گیری کلی بر جایگاه پراهمیت و موثر این متغیرها در انعقاد توافق، اجرا و حفظ آن با ذکر جزییات تاکید می شود.

دیپلماسی عمومی در دوران معاصر به عنوان ابزاری مکمل دیپلماسی رسمی، نقش مهمی در شکل دهی به افکار عمومی و تأثیرگذاری بر روابط بین المللی ایفا می کند. روابط ایران و اتحادیه اروپا در دهه های اخیر همواره متأثر از تنش های سیاسی، تحریم های اقتصادی و برداشت های منفی رسانه ای بوده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که بازیگران غیردولتی تا چه میزان می توانند در بهبود تعاملات و کاهش سوءبرداشت ها میان ایران و اروپا مؤثر باشند. فرضیه تحقیق بر این ایده استوار است که بهره گیری هدفمند از ظرفیت های بازیگران غیردولتی شامل سازمان های مردم نهاد، اندیشکده ها، دانشگاه ها، رسانه ها، اتاق های بازرگانی و همچنین جامعه ایرانیان مهاجر می تواند با تقویت قدرت نرم ایران، ایجاد کانال های ارتباطی جدید و بازتعریف گفتمان های موجود، مسیر تعاملات سازنده تری را فراهم آورد. چارچوب نظری پژوهش مبتنی بر نظریه قدرت نرم، کارکردگرایی جدید و نظریه شبکه هاست که همگی بر نقش شبکه ای و فراملی بازیگران غیردولتی در سیاست بین الملل تأکید دارند. یافته های مقاله نشان می دهد که استفاده از دیپلماسی عمومی و ابزارهای نوین ارتباطی، از جمله دیپلماسی دیجیتال، تبادلات علمی و فرهنگی، پروژه های مشترک تحقیقاتی و شبکه های گفت وگوی اجتماعی می تواند به بهبود تصویر ایران در افکار عمومی اروپا کمک کند. همچنین، تجارب دیگر کشورها نظیر چین و ترکیه در بهره گیری از دیپلماسی عمومی نشان می دهد که سرمایه گذاری بر این حوزه می تواند نتایج ملموس و پایدار در روابط خارجی به همراه داشته باشد. بر این اساس، تقویت نقش بازیگران غیردولتی نه تنها مکمل دیپلماسی رسمی است، بلکه می تواند به عنوان راهبردی کلیدی برای ترمیم و ارتقای روابط ایران و اتحادیه اروپا تلقی شود.