قدسیه پوراقبال

مفسران در تفسیر آیات ابتدایی سوره الرحمن خصوصاً واژه «بیان» در آیه 4 این سوره دیدگاه های متفاوتی را ارائه کرده اند. اغلب مفسران این واژه را به معنای نطق، سخن گفتن، فهم و تفهیم معنا کرده اند. در این پژوهش که به روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای صورت پذیرفته است؛ با بررسی سندی و فقه الحدیثی روایتی از امام رضا(ع) معنای دیگری از واژه «بیان» در این سوره ارائه گردیده است. روایت مذکور از دو طریق در کتاب های بصائر الدرجات و تفسیر قمی نقل شده و در منابع حدیثی و تفسیری شیعه منعکس گردیده است، نتایج پژوهش این است که، هر چند مفسران معنای واژه «بیان» در آیه 4 سوره الرحمن را، به موضوعاتی همچون: کلام، نطق، فهم، تفهیم کردن، سخنوری و ... معنا کرده اند. اما چون قرآن ذو وجوه است و الفاظ آن تحمل معانی متعددی را دارند، با استناد به روایت امام رضا(ع) معنای دیگری هم بر آن قابل حمل است؛ که این معنا تأویل آیه است نه تفسیر آن. براساس محتوای این روایت، واژه «البیان» اشاره به مجموعه وحیانی است که همچون قرآن کریم، از جانب خداوند بر رسول اکرم(ص) نازل شده و آن حضرت نیز همه آن محتوا را به امیرمؤمنان(ع) آموخت. این معنا در آیه 19 سوره قیامت «ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَه » با صراحت بیشتری ذکر شده است؛ روایات دیگری از امام علی(ع) و ائمه اطهار(ع) نیز این معنا را تأیید می کند.

اندیشمندان اسلامی به ویژه اهل سنت در طول تاریخ موردتوجه بوده، نظریه وحی السنه است. به این معنا که منشأ و مصدر سنت رسول خدا (ص) وحیانی است. همان گونه که قرآن بر آن حضرت وحی شده است، سنت نیز از طریق وحی به ایشان داده شده است. پرسش اصلی این است که اندیشمندان اسلامی در طول تاریخ چه مبانی و ادله ای برای این نظریه ارائه کرده اند؟ و سیر تکامل و تقویم نظریه وحی السنه چگونه است؟ براین اساس هدف از این پژوهش تحلیلی- تاریخی که با استفاده از داده های حدیثی و کلامی شکل گرفته است، بررسی این نظریه، به منظور استخراج ادله قرآنی و روایی آن است. این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه ای و به روش توصیفی- تحلیل صورت پذیرفته و مهم ترین نتایج حاصل از آن، این که خاستگاه نظریه وحی السنه در میان اندیشمندان اهل سنت، در منابع حدیثی و تفسیری متعددی با تعبیر دیگری همچون «وحی غیرمتلوّ» نیز مطرح شده، این معنا در منابع شیعی با تعابیر «وحی غیرقرآنی» یا «وحی بیانی» مطرح شده است. همه این تعابیر حکایت از دو حقیقت در خصوص منشأ علم نبوی (ص) دارند یکی آیات قرآن کریم و دیگری وحی غیرقرآنی که تفسیر و تبیین آیات قرآن بوده و بر آن حضرت (ص) وحی شده است. روایت معروف به «حدیث اریکه» منقول از مقدام بن معدی کرب و روایت منقول از حسان بن عطیه از مستندات حدیثی بحث مذکور و آیات 3 و 4 سوره نجم از ادله قرآنی آن است. این موضوع از منظر کلام تطبیقی فریقین بسیار حائز اهمیت است.

تفسیر الصراط المستقیم از تفاسیر قرن سیزدهم شیعه است؛ که سید حسین بن محمدرضا بروجردی نوشته و تفسیر شامل سوره حمد و بقره است. روش غالب این تفسیر، روائی و ماثور است؛ هر چند می توان آن را یک تفسیر اجتهادی جامع به شمار آورد؛ در این تفسیر مباحث قرائت، بررسی لغوی، قواعد تجویدی، ذکر نکات بلاغی و نحوی آیات بحث شده و به طور گسترده از روایات پیامبر؟ص؟ و ائمه اطهار؟عهم؟ جهت فهم معانی آیات استفاده شده است. مفسر خود یک عالم رجالی متبحّر است که به شیوه هدفمند، گزینش دقیقی از روایات را در فهم معانی ظاهری و باطنی آیات به کار برده است. بنابراین در ذیل آیات، تأویل و معانی باطنی و مصادیق آیات در تفسیر ارائه می کند. در این تفسیر، مفسر پس از تحلیل و بیان احتمالات متعدد در معانی آیات و الفاظ به اظهار نظر صائب و اجتهاد در تفسیر آیات اقدام کرده و مباحث متنوعی همچون مباحث کلامی، عرفانی و فقهی را ذیل آیات به فراخور موضوع آیه بحث نموده است. استفاده گسترده مفسر از منابع مختلف و متعدد، نشان از تضلّع و قدرت استنباط مفسر دارد. این تفسیر به تفسیر المیزان شباهت دارد، هر چند سال ها پیش از تفسیر المیزان نوشته شده است. اگر مفسر می توانست تفسیر کاملی از قرآن ارائه کند، این تفسیر یکی از بهترین تفاسیر شیعه محسوب می شد، که می توانست با تفاسیر بزرگ شیعه برابری کند.

صیانت قرآن از تحریف از مهمترین موضوعات مورد تأکید عالمان شیعی می باشد که در ذیل آن، موضوع رفع تعارض در روایات آمدن یا نیامدن نام اهل بیت(ع) در قرآن مطرح شده است. نگارنده به بررسی دلالی و رفع تعارض دو دسته روایت که در بادی امر وجود تعارض در آنها مشهود است، پرداخته است. روایت اول، تصریح به عدم ذکر نام اهل بیت(ع) در قرآن به منظور صیانت آن از تحریف دارد و روایت دوم در ذیل آیه 50 سوره مریم اشاره به نام امام علی(ع) در تفسیر واژه «علیاً» دارد. در مواجهه با این دوگانه متعارض نما، نگارنده با ابزار کتابخانه ای و روش توصیف و تحلیل مباحث به بررسی دلالی و سندی دو روایت پرداخته و مباحث این نوشتار را کشف، استخراج و به شیوه کنونی بیان نموده است. در پس چینش آیات قرآن در سوره ها، اسراری نهفته است که حکایت از رعایت مهندسی دقیقی دارد. هندسه ای که دو ضلع دارد: از طرفی سخن حق را باید به گوش مخاطبان برساند و از طرفی این سخن حق نباید مورد سوء استفاده، تحریف و تغییر دشمنان و بدخواهان دین خدا قرار گیرد. آیه 50 سوره مریم همین گونه است.

تفسیر شریف لاهیجی اثر قطب الدین لاهیجی از علمای امامیه قرن یازدهم هجری قمری است که به زبان فارسی نوشته شده است. پیش از دوره معاصر، ترجمه قرآن آمیخته با تفسیر آن ارائه می شد. از نیمه قرن چهارم تا پایان قرن ششم هجری قمری آثار ماندگاری در ترجمه و تفسیر قرآن کریم بر جای مانده که در پیدایش ترجمه و تفسیر در زمان های بعد از آن کم و بیش تأثیر گذار بوده است. تفسیر شریف لاهیجی از جمله همین تفاسیر است؛ هدف اصلی این کتاب شرح و تفسیر آیات قرآن کریم است، بنابراین سبک ترجمه آن به روش تفسیری – تحلیلی بوده و مفسر نظرات خاص تفسیری خود را در ترجمه آیات اعمال کرده است. با توجه به اینکه ترجمه آیات قرآن در این تفسیر ناظر به نثر معیار فارسی قرن یازدهم هجری است، وجود واژگان اصیل فارسی در آن به شیوایی متن افزوده و از نقاط قوت آن محسوب می شود. از طرفی در ساختار نحوی، معادل یابی برای واژگان، ترجمه تحت اللفظی و ساختار کلام، دارای اشکالاتی است که در این پژوهش مورد بررسی و نقد قرار گرفته است.