مریم جلایی پیکانی

تعدّ الروایه من أهم الأجناس الأدبیه التی لاقت انتشارًا وقبولًا فی النصف الثانی من القرن العشرین، وذلک لارتباط الروایه بالحیاه الواقعیه والمجتمع. إن روایه "الفیروز والدم" للأدیب المصری "إبراهیم الدسوقی شتا" من الروایات التی سعى مؤلفها للربط بین الواقع وتفاصیله الدقیقه وبین الکتابه الروائیه؛ حیث إنها روایه واقعیه لتأریخ وتسجیل جزء من مقاومه ومعارضه الشعب الإیرانی خاصه معارضه رجال الدین لنظام الشاه "محمدرضا البهلوی"؛ فاجتهد المؤلف بعناصر الروایه وفی مقدمتها البنیه الزمانیه فی استخدام تقنیات الروایه الخاصه بالزمن مثل الاسترجاع، والاستباق، والوقفه، والحذف، وغیرها من التفنیات وأیضاً طریقه السرد لخدمه مضمون الروایه ومایرید المؤلف إیصاله للمتلقی من نصه. حاولت هذه الدراسه بالمنهج النقدی والتحلیلی الکشف عن کیفیه توظیف الزمن داخل روایه "الفیروز والدم". ومن أهم النتائج التی توصلت إلیها الدراسه هی أن تقنیه الاسترجاع الروائی فی الروایه کان الهدف الرئیس منها کشف ماضی شخصیات الروایه قبل زمن السرد وأن تقنیه الاستباق الروائی کانت أقل توظیفًا من تقنیه الاسترجاع الروائی وهذا یرجع إلى طبیعه الروایه التی ترکز على أحداث قریبه للواقع وتوازی أحداث تاریخیه فی أکثر فترات التاریخ الإیرانى الحدیث والملیئه بالأحداث المتسارعه؛ لهذا فلم یکن من المنطقی التنبؤ بالمستقبل. وأن تقنیه الوقفه کانت من أهم تقنیات إیقاع السرد التی تمّ توظیفها فی روایه "الفیروز والدم" وذلک یرتبط بشخصیه الراوی الذی یُعدّ علیمًا ومدرکًا جیدًا لأبعاد الثقافه الإیرانیه من حیث تاریخها، وثقافتها، وآدابها، وعاداتها، وتقالیدها، والشخصیه الإیرانیه؛ لهذا نلحظ أن الراوی یتوقف کثیرًا فی سرده لتوضیح بعض جوانب الثقافه الإیرانیه فی الروایه، وأما بالنسبه لتقنیه الحذف؛ فالراوی لم یلجأ کثیرًا إلى استخدامها وهذا یرجع فی الأساس إلى أن الروایه تتناول بطبعها فتره زمنیه قصیره جدًا لا تتعدى العام الواحد.

زبان شناسی پراگ تحت تأثیر اندیشه های یاکوبسن، نظریه ارتباط میان زبان عادی و زبان ادبی را ارائه کرد و نقش شعری زبان را از نقش ارتباطی آن متمایز ساخت. پیروان این مکتب بر این باور بودند که زبان عادی، تنها متوجه مدلول است، اما نقش شعری زبان به سوی نشانه و دال و اهمیت خاص آن گرایش دارد. نگارندگان در این تحقیق بر آن اند که با در پیش گرفتن روش توصیفی تحلیلی و با توجه به رهیافت یاکوبسن، به بررسی ارتباط زبانی شعر محمد بن ابراهیم الموسوی معروف به علوی بروجردی (1272 1362ق) از فقیهان و شاعران قرن چهاردهم بپردازند. دستاورد تحقیق بیانگر آن است که این شاعر دل سوخته، اندیشه و احساسات خاص خود را صادقانه بیان می کند. ضمیر مستتر در افعال امری این سروده متوجه مخاطب خاصی نیست، بلکه این ضمیر به منظور ترغیب و طلب همنوایی متوجه هر شخصی است که این سروده را بخواند. شاعر برای انتقال پیام خویش از عناصری کمک می گیرد که می توان آن را با حواس ظاهری و باطنی دریافت. وی با این شیوه توانسته است میان جهان بیرون و جهان درون مخاطب (گیرنده) پیوند ناگسستنی برقرار نماید. ازآنجاکه در نقش ادبی تأکید برخود پیام است، علوی بروجردی از این طریق توانسته است زبان پیام را از طریق زبان معیار برجسته نماید. وی با کاربست توازی نحوی که از جمله تکرارهای پنهان است و در مرکز خلاقیت هنری شاعر قرار دارد انسجام سروده خویش را دوچندان نموده و سطح موسیقایی آن را به اوج رسانده است. هدف او از به کارگیری آرایه های ادبی نظیر تضاد و هم پاغازی اقناع مخاطب و لذت بخشی به مخاطب است.

پژوهش پیشِ رو، در پی شناسایی و شناساندنِ روش هایِ انتقالِ مفهومِ ضرب المثل ها، از لابه لایِ برابرسازی های زبانی است. به این منظور، مقاله حاضر بر پایه روش های کاربردی تر در ترجمه ضرب المثل ها و با بهره گیری از روش «توصیفی-تحلیلی» بر آن است تا دریابد راهبردِ اصلیِ مترجم های عربی و فارسیِ دو نمایشنامه «هملت» و «رام کردن زن سرکش» چیست؟ همچنین، اینکه این مترجم ها در چه زمان و در چه حالتی به ترجمه تحت اللفظی، جایگزین سازی با ضرب المثل یا ترجمه تفصیلی آزادِ یک ضرب المثل، روی آورده اند؟ در پاسخ به این پرسش ها، نخست، فرهنگ ضرب المثل های انگلستان در قرن شانزدهم و هفدهم ، به عنوان منبعِ اصلیِ پژوهش در نظر گرفته شد. سپس، ضرب المثل های به کاررفته در دو نمایش نامه، با استناد به آن استخراج شده و در بخشِ ضرب المثل، در دو زیربخش ارائه گشتند. واژه ها و پاره گفته های به کاررفته در برگردان ها، به عنوان داده های اصلی پژوهش، در دو سطح واژگانی- نحوی و دلالی با یکدیگر مقایسه و توصیف شدند. در پایان، گزارشی از راهبردهای مترجم ها در برگردانِ ضرب المثل ها بر پایه ویژگی های مورد اشاره در تعریف جامع ضرب المثل (تعریف منتخب این پژوهش) ارائه شد. یافته های پژوهش، تفاوت معناداری را مابین برگردانِ مترجم های عربی و فارسی نشان نداد. لفظ گرایی، راهبردِ غالبِ مترجم ها است و برای گره ها و نقطه های دشوار مفهومی- معنایی، پانوشت نیز بر آن افزوده گردیده است. نارسایی مفهومی، فقط در برگردانِ اندکی از ضرب المثل های در پیوند با گروه  ضدالمثل ها دیده شده است.