محسن نورمحمد

جنبش مشروطه مهم ترین تلاش ایرانیان برای گذار از نظم سیاسی سنتی به یک دولت مدرن و مبتنی بر قانون گذاری بود. بااین حال، علی رغم تصویب قانون اساسی و تأسیس نهادهای قانونی، مشروطه خواهان نتوانستند به اهداف خود برسند و بروز خشونت در همه زمینه ها به وجه مشخصه جامعه ایران تبدیل شد. این امر از زوایای مختلفی مورد بررسی قرار گرفته است، اما تحلیل های مبتنی بر نهادگرایی تاریخی کمتر مورد توجه بوده است. باتوجه به چنین مقدمه ای، پرسش اصلی این مقاله آن است که پس از پیروزی جنبش مشروطه، چه عواملی موجب هژمونیک شدن خشونت در جامعه و فروپاشی نظم سیاسی شد. برای پاسخ به این پرسش، مقاله از چارچوب نظری داگلاس نورث در زمینه «نظم های اجتماعی» و «دولت های دسترسی محدود» بهره می برد. فرضیه مقاله این است که عدم توزیع کارآمد رانت منجر به مخالفت ائتلاف سابق قدرت شد و ازآنجایی که ائتلاف توانایی برهم زدن نظم نوین را در اختیار داشت، خشونت به وجه مشخصه جامعه تبدیل شد و بحران های داخلی و خارجی باعث فروپاشی نظم نوپا گردید. درنهایت، این مقاله نتیجه می گیرد که ناکامی مشروطه خواهان در رسیدن به اهداف خود، بیشتر ناشی از بی توجهی به الزامات نهادی گذار از دولت دسترسی محدود به دولت دسترسی باز، به ویژه ناتوانی در سازماندهی کارآمد رانت و تثبیت ائتلاف نخبگان بود.

مساله ملی مفهومی است که مارکسیست ها در مواجهه با گسترش موج ناسیونالیسم در قرون ۱۹ آن را مطرح و در ادامه، بخصوص در آستانه انقلاب اکتبر، از آن به عنوان ابزاری در جهت پیشبرد اهداف خود استفاده کردند. در ایران نیز به طور مشخص با تاسیس حزب کمونیست در سال۱۳۳۸ه ق بود که مساله ملی مطرح شد و این حزب در صدد تببین رویکرد خود در قبال آن برآمد. پرسشهای اصلی این پژوهش آن است که چرا مفهومی به نام مساله ملی در ایران مطرح شد؟ مساله ملی چه جایگاهی در راهبرد سیاسی حزب کمونیست ایران داشت؟ این پژوهش با رویکردی تببینی_تفسیری و با روش تحلیل محتوا به بررسی این سوالات می پردازد. این پژوهش نتیجه می گیرد که مساله ملی پیش از آنکه نمودی واقعی در جامعه ایران داشته باشد، ابزاری بود که حزب کمونیست ایران بتواند در راه جلب حمایت عناصر ناراضی از آن استفاده کند و حزب توجه بیشتری به آن نمی کرد. با این وجود حزب مفاهیمی را پایه گذاشت که در ادامه چالش های بسیار مهمی برای منافع ملی ایران ایجاد کرد.