فهیمه کلباسی

پاسخ گویی به شبهات پیرامون مسائل اسلامی، از صدر اسلام تاکنون سابقه ای دیرینه دارد. حتی می توان نخستین شبهه افکن را شیطان دانست؛ زیرا در برابر فرمان الهی، شبهه مربوط به نوع انسان و روی گردانی از سجده را مطرح کرد و نخستین مقایسه شبهه انگیز را به خود اختصاص داد. پیامبر اکرم (ص) نیز درباره شبهه افکنان نسبت به آیات قرآن، استدلال های گوناگونی را از جانب خداوند بیان کردند که نمونه هایی از آن ها در منابع ذکر شده است. از آنجا که شناخت شبهه پردازان که بسیاری از آنان مستشرقان هستند و بررسی انگیزه های ایشان در عصر حاضر اهمیتی ویژه دارد، این مقاله بر اساس شیوه و عملکرد آنان نگارش یافته است. موضوع شبهه شناسی و پاسخ به آن ها در طول زمان توسعه یافته و به فرایندی خاص تبدیل شده است؛ به گونه ای که شبهات دسته بندی و نوع هر یک مشخص شده است. این امر به دلیل حساسیت موضوع، تنها از عهده افراد کارآزموده، شبهه شناس و برجسته برمی آید. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی، ضمن بررسی شیوه های گذشتگان، به معرفی شبهه پردازان و انگیزه های آنان پرداخته و نوع برخورد قرآن کریم را با ذکر نمونه هایی از شبهات مطرح کرده است. به نظر می رسد مستشرقان عمدتاً در صدد برجسته سازی جنبه های منفی میراث اسلامی بوده اند.

انسان موجودی با بالاترین مرتبه در میان مخلوقات، پس از خالق جهان، موضوعی بسیار مهم برای شناخت و فهم است. اگر انسان به دنبال کمال و سعادت باشد، دین می تواند به او کمک کند تا به کمال و خوشبختی جامع دست یابد. در صورتی که فردی از احساس پوچی، عدم معنا، خلأ روحی، تنهایی و بی قراری رنج می برد، به دین نیاز دارد تا به شفا و غلبه بر این بحران های روحی بپردازد. همچنین، اگر انسان خواهان عدالت، برابری، صلح و حاکمیت ارزش های اخلاقی در زندگی اش باشد، نمی تواند این اصول را جز از طریق دین تحقق بخشد. لذا دین به عنوان راه حلی برای بحران های وجودی بشریت و پاسخ والاترین نیازهای آن عمل می کند. قرآن کریم به عنوان منبع اصلی دین اسلام، به بررسی و تبیین رابطه بین دین و علم پرداخته است. در عصر مدرن، این تعامل به ویژه در زمینه های مختلف علمی و فلسفی اهمیّت بیشتری یافته است. برای عقلای منصف واضح است که دین و ارزش های دینی هنوز در جوامع غربی مدرن وجود دارند و تأثیر خود را حفظ کرده اند. مقاله با روش توصیفی- تحلیلی انجام گردید و به نظر می رسد که در عصر جدید، نیاز و تمایل به دین و روحانیت درحال افزایش است و بشر غربی با وجود پیشرفت های علمی و تسهیلات مختلف، هنوز خود را نیازمند دین می بیند. تمامی علوم در اسلام حول محور نیازهای واقعی جامعه می چرخند و این راز موفقیت قوانین اسلامی است. دین نمی تواند نادیده گرفته شود و هیچ امر دنیوی نمی تواند جایگزین آن گردد.

نگاهی گذرا به تاریخ نشان می دهد مهم ترین نقش در سرنوشت دنیوی و اخروی افراد و جوامع را صالح یا فاسد بودن حکومت ایفا می کند. بدین سبب بررسی الگوی مناسب حکومت اسلامی ضروری می نماید، در این میان اصیل ترین منابع معرفتی ما قرآن و نهج البلاغه می باشد. نظر به اهمیّت مباحث فوق،استخراج آفات مترتّب بر حکومت، پاسخ چرایی پرداختن به این تحقیق است. امیرالمؤمنین علیه السلام به دلیل وجود تفرق سیاسی و اعتقادی در بین مردم، ضمن پرهیز از انجام عملی برخلاف وحدت جامعه اسلامی، به بیان شاخصه های رفتاری حاکم ظالم اکتفا نموده اند. روش تحقیق در این نوشتار به صورت توصیفی-تحلیلی است و شیوه گردآوری داده ها و اطلاعات، کتابخانه ای است.  برآیند نتایج پژوهش، نشان می دهد که بعضی از ویژگی های فرعون ازجمله ظلم، فساد، اشرافیت گری ،اهانت و تحقیر مردم و خشونت و تهدید و بعضی ویژگی های دیگر مشابه مواردی هست که در نهج البلاغه امیر المومنین در مورد ویژگی های حاکم ظالم و نالایق بیان می کند. قرآن در قالب داستان و بابیان شاخصه های کلی از مصداق مشخص به مفاهیم عام تر رسیده ولی نهج البلاغه با تفصیل و جزئیات بیشتری این شاخصه ها را بیان نموده است.

یکی از احکام قرآن در زمینه خانواده موضوع پرداخت نفقه زن به واسطه شوهر است. از آنجایی که در جامعه فعلی، زنان دارای موقعیت برابر یا برتر اقتصادی و اجتماعی شده اند که بعضاً امتثال یا عدم امتثال این تکلیف مشکلاتی بین زوجین به وجود می آورد، پژوهش حاضر برآن است با استفاده از روش تحقیق توصیفی تحلیلی و ابزار گردآوری کتابخانه ای اسنادی به این سؤالات پاسخ دهد که در عقد دائم پرداخت نفقه بر چه مبانی شرعی استوار است؟ آیا پرداخت نفقه می تواند تابعی از شرایط اقتصادی زوجین باشد؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که مفهوم شناسی نفقه دلالت مستقیمی بر فلسفه آن یعنی رفع احتیاج زن به واسطه مرد دارد و یکی از اصلی ترین مبانی قرآنی نیز بیانگر احتیاج اقتصادی زن به واسطه عدم اشتغال و کسب درآمد است و ضمناً اثبات کننده عقلایی بودن تکلیف است. همچنین بر مبنای روایی نیز فلسفه نیاز تأیید می شود. نفقه از نظر فقهی با مبانی «احتیاج» و «عِوَضِ احتباس» تناسب بیشتری دارد. دلایلی همچون غیرتعبدی بودن حکم نفقه، غیرمعاوضی بودن نفقه، نظریه صحت شرط عدم نفقه، حق بودن نفقه، ارتکاز عرفی و اقتضائات جامعه و سیاست گذاری های کلان کشور اثبات می کند که تکلیف نفقه براساس نیاز زن است و در صورت نیاز زن وجوب قطعی دارد؛ اما در صورت بی نیازی و داشتن درآمد، حکم آن می تواند براساس فلسفه تعیین شود و در صورت برگشت به نیازمندی، مجدد حکم وجوب برقرار شود. 

یکی از مشکلات فرهنگی کشورهای جهان سوم در حوزه مسائل جامعه و جمعیت شناختی، موضوع نگرش جنسی ترجیح مند است. منظور از نگرشهای جنسی ترجیحی، قائل بودن به برتری ذاتی، حقوقی یا نهادی یک جنس نسبت به جنس دیگر است. در حال حاضر با تغییرات اجتماعی و اقتصادی جامعه و بویژه شهرهای بزرگ، شاهد کمرنگ شدن و حتی بیرنگ شدن این سنتها هستیم. این مطالعه با روش تحقیق کیفی و راهبرد گراند تئوری (GT) انجام شده است. داده های این تحقیق از طریق مصاحبه های عمیق جمع آوری شده است. جامعه مطالعاتی این پژوهش 21 نفر از زنان و مردان شهرستان محمود آباد استان مازندران است. حجم نمونه پس از این تعداد مصاحبه به اشباع نظری رسیده است. نتایج شناسه گذاری چند گانه به شکل گیری الگوی نظری تحقیق با محوریت نگرش جنسی ترجیح مند منجر شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که در میان خانواده های مورد بررسی، نگرش آنها به برتری جنسی فرزندان خود بیشتر به سمت جنس پسر است تا دختر؛ هرچند این نگرش در حال کمرنگ شدن است. براساس یافته های تحقیق، مهمترین دلایل و ریشه های این نگرش در میان خانواده های مورد بررسی در عوامل مختلفی چون عوامل تاریخی و فرهنگی، عوامل اجتماعی، عوامل روانشناختی و عوامل اقتصادی حقوقی است. هم چنین یافته های این تحقیق نشان می دهد که اصلی ترین و محوریترین مقوله در پژوهش، اقتصادی است.