رضا رضایی مقدم

در مطالعه متون ادبی گاه با واژه هایی مواجه می شویم که در شکل ظاهری خود مشابه انواعی از جناس هستند، اما چون تمام ویژگی های جناس را ندارند، نمی توان آن ها را ذیل این صنعت قرار داد و از فروع جناس برشمرد. از طرفی این واژه ها در شکل غیرظاهری خود مشابه «تکرار» هستند، اما باز به دلیل نداشتن برخی از ویژگی های صنعت تکرار، نمی توان آن ها را جزو این صنعت ادبی دانست. نمود دووجهی این واژه ها اگرچه گمان حضور صنایع جناس و تکرار را برای مخاطب ایجاد می کند، در حقیقت ظهور هیچ یک از آن ها را محقّق نکرده است. به عبارت دیگر، این واژه های دوگانی که به مثابه ارکان جناس یا تکرار مقابل یکدیگر می ایستند، نه جناس هستند و نه تکرار. هدف نگارندگان از این پژوهش، بررسی ارتباط این نوع واژه ها با یکدیگر است و این که بنا به چه دلایلی این واژه ها، باوجودِ داشتن شباهت بسیار به جناس و تکرار، نمی توانند ذیل این دو صنعت قرار بگیرند؛ همچنین به دلیل شناسایی بهتر، عنوانی برای این جفت واژه های سرگردان تعریف می کنند. روش پژوهش در این مقاله کتابخانه ای و مبتنی بر تحلیل داده هاست و این داده ها از اسناد و متون استخراج شده اند. نتایج حاصل از تحلیل داده ها نشان می دهد که شاعران گاه بنابر ضرورت هایی از تکرار واژه ها در ابیات پرهیز کرده و با شگردهای متنوعی شکل های دیگر همان واژه را در بیت به خدمت می گرفته اند که این استخدام دو شکل از یک واژه، سبب بروز جناس نما شده است.

دلایلی که به منظور اثبات یا دفاع از دعوا به دادگاه ارائه می گردد در صورت مؤثر واقع شدن دارای آثاری است که ضرورت شناخت این آثار در جهت استفاده به موقع از «دلیل» و توفیق در دادرسی امری غیر قابل اغماض است. از جمله این دلایل، سوگند نفی علم است که با توجّه به سکوت قانونگذار و تشتّت آرای فقها، مطالعه آثار آن در جهت نیل به گزاره های فوق الذکر نیازمند ژرف نگری بیشتری است. سوگند نفی علم در واقع یک سوگند بتی است که می تواند متضمّن آثار ویژه ای بر دعوا اعمّ از دعوای علم و دعوای اصلی باشد. همچنین در صورت نکول می تواند آثار قابل ملاحظه ای از حیث رد سوگند و ادای سوگند مردوده توسط مدعی بر دعوا ترتب یابد. همچنین با قبول وجود برخی آثار مشابه میان سوگند نفی علم با سایر اقسام سوگند، معاف شدن از اتیان سوگند بتی و عدم قابلیت اثبات دعوای اصلی با سوگند از جمله آثار اختصاصی سوگند نفی علم تلقی شده اند.

از جمله موضوعات مورد بحث در کتب فقهی، موضوع سوگند نفی علم است که از فروع تقسیمات سوگند بر مبنای موضوع است. قطع نظر از اصالت سوگند نفی علم، در تبیین احکام این نوع سوگند اختلاف نظر شدیدی در فقه به چشم می خورد که معدود نظرات حقوقدانان را نیز در این زمینه تحت تأثیر قرار داده است. در مواردی که موضوع دعوا، امری منتسب به دیگران و یا از جمله اوصاف خارجی باشد که اطلاع از آن برای نوع مردم دشوار است، مدعی در صورت عدم دسترسی به بیّنه، هنگامی می تواند مدعی علیه را در معرض سوگند قرار دهد که نسبت به او ادعای علم نموده باشد. مدعی علیه نیز با ادای سوگند بر نفی علم از ادای سوگند بتی بر نفی حق مدعی معاف خواهد گردید؛ بنابراین، می توان گفت که سوگند نفی علم اصولاً ماهیتی پاسخ گونه دارد که از جانب مدعی علیه در جواب ادعای علم ادا می گردد.