محمد فرمهینی فراهانی

مفهوم برائت از دشمنان در فرهنگ تشیع، جایگاهی بسیار اساسی و راهبردی دارد و برگرفته از تعالیم قرآن کریم، سنت نبوی و سیره اهل بیت علیهم السلام است. این مفهوم به عنوان یکی از بنیادی ترین آموزه های کلامی و عملی، در طول تاریخ از سوی امامان معصوم علیهم السلام به عنوان ابزاری مؤثر و استراتژیک برای حفظ سلامت اعتقادی، اجتماعی و سیاسی امت اسلامی به شکل مستمر مورد تأکید قرار گرفته است. اهل بیت علیهم السلام با اعلام برائت قاطع از دشمنان، به ویژه خلفای غاصب و فرقه های منحرف، پیام هشداردهنده ای به جامعه اسلامی ارائه داده اند که زمینه ساز شناخت دقیق و تمییز معیارهای دین اصیل و حق از انحرافات احتمالی بوده است. برائت در عرصه های مختلفی ازجمله لعن، سب، نفرین، رد ولایت، عدم همراهی سیاسی و اقتصادی بروز یافته و همواره آثار عمیقی در صیانت از سلامت فکری، اخلاقی و سیاسی جامعه مؤمنان داشته است. این موضع گیری فعال و آگاهانه، نشان دهنده جدیت اهل بیت علیهم السلام در پاسداری از دین حق، تعیین مرزهای واضح میان حق و باطل و پیشگیری از نفوذ و گسترش فساد و انحراف است؛ به گونه ای که برائت به عنوان یکی از پایه های محکم هویت شیعی، در طول تاریخ همواره نمود یافته و نقش محوری خود را حفظ کرده است.

واژه «برائت» در اصطلاح علم کلام، به بیزاری از دشمنان خداوند اطلاق می شود. برائت از دشمنان در کنار محبت نسبت به اولیای الهی، یکی از ارکان ایمان است و ایمان بدون برائت کامل نیست. برائت مفهوم وسیعی دارد و شامل لعن و سب هم می شود؛ در واقع لعن یا سب به کسی، اظهار و ابراز برائت از آن شخص و عمل اوست. این عمل در سیره پیامبران امت های گذشته نیز مشاهده می شود. قرآن کریم به مسلمانان دستور می دهد که نسبت به دشمنان برائت داشته باشند و با آنها دوستی نکنند. همچنین خداوند در قرآن کریم به وسیله سب و لعن از دشمنان خود برائت می جوید. اهل بیت علیهم السلام نیز برائت را از لوازم ایمان برشمرده اند و به داشتن برائت نسبت به دشمنان، غاصبان حقشان و بدعت گذاران سفارش نموده اند. معصومین علیهم السلام برائت خود از دشمنان را در قالب های مختلف نشان داده اند که به تفصیل به آن پرداخته خواهد شد.

شناسایی اندیشه و سیره سیاسی هر فرد، علاوه بر آنکه نمایانگر باورها و نقش آفرینی آنها در تعیین رفتار سیاسی است، نشانگر درک درست وی از ساختار سیاسی جامعه نیز هست. اهمیت این موضوع، زمانی دوچندان است که یک شخص با توجه به جایگاه علمی، معنوی و اجتماعی، و جریان های فکری و سیاسی عصر خویش، به تحلیل ساختار سیاسی پرداخته و متناسب با آن با تکیه بر اصول اعتقادی خویش، به ارائه رفتار متناسب با وضعیت سیاسی بپردازد. با توجه به وضعیت ویژه حاکمیت بنی عباس و تلاش آنان در کنترل رفتار سیاسی شیعیان و ائمّه اطهار علیهم السلام، این نوشتار با روش تحلیلی توصیفی به بررسی اندیشه و رفتار سیاسی امام رضا علیه السلام در مقابل رفتارهای سیاسی بنی عباس پرداخته است. از یافته های مهم این پژوهش، می توان به تلاش امام برای برون رفت شیعه از فضای تقیه به صورت مقطعی، طرح مسئله امامت توسط امام و تبیین عدم مشروعیت سیاسی خلفای عباسی اشاره کرد.