مجید منهاجی

علامه سید محمدحسین طباطبایی (1360-1281ش)، عارف، مفسر، فقیه و فیلسوف بزرگ جهان تشیع در قرن معاصر بود که به جنبه سیاست و اجتماع توجهی ویژه داشت؛ مباحثی چون اولی الامر، سعادت و شقاوت انسان و جامعه و نظام مدنی. این مقاله با رویکردی توصیفی و تحلیلی به بررسی ماهیت حکومت در اندیشه علامه طباطبایی می پردازد. هدف تحقیق، بازنمایی ارتباط بین مؤلفه های مهمی همچون اعتباریات، فطرت، عقل و سعادت با اندیشه سیاسی علامه طباطبایی است. پرسش های فراروی این پژوهش عبارتند از: شیوه انتخاب حکومت از منظر علامه طباطبایی چیست. فطرت، دین و اصل استخدام و اعتباریات چه جایگاهی در تبیین ماهیت حکومت و حاکم دارند. بر اساس یافته های تحقیق، عقل می تواند با محوریت «فطرت»، راهبر و راهنمای هدایت انسان باشد؛ بدین معنا که عقل غیر منقطع از وحی می تواند برای نظام های سیاسی اعتباریات سیاسی پسینی تولید کند که از جمله مهم ترین آن ها تعیین شکل حکومت و انتخاب حاکم به شیوه ای عاقلانه است. غایت این اعتباریات نیز بایستی حکومت الهی در راستای سعادت انسان ها باشد. با این دید، حاکم باید ویژگی هایی چند داشته باشد؛ از جمله آن که در مسیر الهی و با چراغ هدایت ائمه علیهم السلام حرکت نماید. همچنین بر مبنای اندیشه سیاسی علامه طباطبایی، حاکم به اراده عمومی جامعه و با معیارهایی که از سوی ائمه علیهم السلام ارائه شده انتخاب می شود و رسیدن به این نظریه سیاسی از طریق برخی پپش فرض های روشی و اعتقادی امکان پذیر است

إن کیفیه إقامه الحکومه الإسلامیه، من حیث شکلها النظری وأسسها الفکریه وکذلک أسالیب تنفیذ هذا الهدف الجوهری، تعدّ من المقاصد والهموم الرئیسه للمفکرین الإسلامیین فی القرن العشرین. ففی بدایات هذا القرن نشأ سیاق خاص وهیمنه فکریه ممیزه نظراً إلى الظروف السائده فی العالم الإسلامی مثل الاستعمار، وضعف وتخلّف المجتمعات الإسلامیه، والمواجهه الفکریه والحضاریه للأمم الإسلامیه مع الحضاره الغربیه الحدیثه، وما تبع ذلک من إضعاف ثم انهیار جهاز الخلافه العثمانیه. وانطلاقًا من هذا الواقع، یتناول البحث دراسه مقارنه بین نموذجین من الشخصیات الفکریه المعاصره التی آمنت بنظریه الحکومه الإسلامیه، وهما: محمد باقر الصدر وسید قطب الشاذلی. یعتمد المقال منهجًا وصفیًا تحلیلیًا فی تفکیک قراءتی محمد باقر الصدر وسید قطب فی میدان الحکومه الإسلامیه وعناصرها المختلفه. وتدور أسئلته حول: ما هی أسس الحکومه فی فکر محمد باقر الصدر وسید قطب؟ وما أوجه التشابه والاختلاف فی قراءتیهما لمسأله الحکومه الإسلامیه؟ وتُظهر نتائج هذا البحث أن کلا المفکرین یتفقان فی قضایا مثل: ضروره إقامه الحکومه الإسلامیه، وأهمیه حضور الشعب فی قیامها، ومعارضه الأفکار الغربیه کالعلمانیه وغیرها. لکنهما یختلفان فی مسائل أخرى، مثل: الإیمان والکفر لدى المسلمین، ومفهوم الجاهلیه. ف سید قطب عدَّ أغلب المسلمین ممن ارتکبوا الکبائر جزءًا من المجتمع الجاهلی وحکم علیهم بالکفر، بینما سعى الصدر، انطلاقًا من أسس عقلانیه وواقعیه ومن خلال دراسه المدارس السیاسیه القائمه وأوضاع العالم المعاصر، إلى طرح بنیه فلسفه جدیده فی الفکر السیاسی الإسلامی. ویرى محمد باقر الصدر، استنادًا إلى اعتقاده بخلافه الإنسان لله فی عصر الغیبه، أن الشعب هو العنصر الأساس الوحید للحکومه الإسلامیه ومصدر مشروعیتها. وهو یرى الحکومه إدارهً لشؤون الأمه على أساس مبدأین: «المصلحه العامه للأمه» و«مصلحه الإسلام». ومن ثم فإن درجه مشروعیه الحکومه التی یطرحها -سواء بصیغتها المرکبه (الشورویه الرقابیه) أو الجمهوریه الإسلامیه- تتحدد وفق هذین المبدأین. فأساس المصلحه العامه هو العقل، وأساس مصلحه الإسلام هو الشرع، من غیر أن یقع بینهما أی تعارض.