داوود اسماعیلی

تعبیر «وَلَمَّا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ» از عبارت های قرآنی ای است که در زبان عربی فاقد پیشینه است و نخستین کاربرد آن در آیه 149 سوره اعراف و در جریانِ بیانِ بخشی از وقایع زندگی حضرت موسی (ع) یعنی دعوت وی به کوه طور، عهدشکنی بنی اسرائیل و گوساله پرستی آنها دیده می شود. این پژوهش درصدد تحلیلِ مفهومِ این عبارت و بیان چرایی برداشت های مختلف از آن است. با وجود آنکه مفسران قرآن به طور ضمنی به تحلیل این عبارت پرداخته اند، با توجه به شکل گیریِ دیدگاه های مختلف ذیل آیه و با عنایت به اینکه یافتن مقصود گوینده وامدار توجه به مباحث زبانی و فرامتنی است، ضرورت دارد این دیدگاه ها فراتر از مباحث لغوی، بلاغی، نحوی و به ویژه سیاق بررسی و تحلیل شود. برای دستیابی به این هدف، فضای سخن حاکم بر آیات بررسی می شود و معانی پشیمانی، ترس، ناتوانی، امر ناگهانی و تعابیری از این دست نقد و بررسی می شود. در این پژوهش، با تأمل در قواعد متنی و فرازبانی و تحلیل آنها نشان داده شده است که این آیات با عبارتِ «وَلَمَّا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ» حادثه ای مشخص را روایت کرده که موجب تأمل بنی اسرائیل شده و تفسیر آن به پشیمانی، اضطراب و دیگر مفاهیم پذیرفتنی نیست.

تبیین قصص قرآن و نشان دادن اهداف معرفتی آن ها از وظایف مفسران قرآن به شمار می آید و از این رو بخشی از تأملات مفسران پیرامون داستان های قرآنی انجام شده است. با این حال مطالعه آثار تفسیری حکایت از این دارد که مفسران متقدم گاه از ظواهر آیات قصص فراتر رفته و با تمسّک به روایات یا گزارش های تاریخی به تبیین ابعاد و لایه هایی مطرح نشده در متن قرآن کریم اهتمام دارند. برای نمونه قرآن در آیاتی پرشمار با تعابیری مانند «آیه»، «بینه» و «فتنه» به ناقه حضرت صالح (ع) اشاره نموده است؛ اما جزئیات پدید آمدن ناقه، ویژگی ها و چرایی معجزه شمرده شدن آن را بیان نکرده که خود زمینه شکل گیری ابهامات گوناگون گردیده است؛ تا جایی که مفسران در تبیین این ویژگی ها و پاسخ به پرسش های مرتبط، پراکنده سخن گفته و از تمرکز بر جنبه هدایت بخشی این داستان دور شده اند. این مقاله بر آن است تا با مطالعه آثار تفسیری و بررسی دیدگاه های ارائه شده در این باره، مستند تبیین ایشان را روشن نماید تا پای بندی ایشان به منابع و قرائن تفسیری مشخص شود. نتیجه حاکی از آن است که هرچند مفسران در تبیین مفاد آیات مربوط به ناقه صالح (ع) مجموعاً از آیات، روایات، آثار تفسیریِ گذشته یا گزارش های تاریخی بهره برده اند؛ اما در بیشتر موارد دیدگاه های مطرح شده، فاقد مستند تفسیری است.

نگرش انسان در تعامل با جهان پیرامون خود بر اثر الگوی تکرار شونده و معنادارِ حسی-حرکتی و انتزاعی شکل می گیرد و این متأثر از درک کالبدی شناخت و بدن مندی او است. براساس نظریه ی شناخت بدن مند در رویکرد معناشناسی شناختی، طرح واره های تصویری، به عنوان ساختارهای ذهنی اولیه نشأت گرفته از تجربه ی انسانی، فرایند پیچیده تری را بسط می دهد. یکی از این فرایندها، شناخت خداوند به عنوان تنها معبود هستی بخش است. قرآن کریم پیوسته در مقام بیان خصوصیات خداوند به یگانگی و نامحدود بودن او اشاره دارد؛ امّا به دلیل والا بودن این مفاهیم و نبود درک دقیق و صحیحِ آن، بسیاری از صفات انتزاعی و متافیزیکیِ ارائه شده در قالب واژگان محدود بشری دچار تشابه گشته است. برداشت مکانی شدگی خدای متعال نیز از این موارد است. مکانی شدگی و محدوده جهتی از واژگانی مانند: عرش، کرسی، صعود، عروج، عند، انزال، بُعد و قرب درباره خداوند قابل استنباط است. این پژوهه بر آن است تا چگونگی بهره گیری از طرحواره های تصویری و فرایند درک انسان از مسائل فرامادی و حقیقت خداوند در قرآن کریم را بازشناسی و تحلیل نماید. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی ضمن گردآوری کاربردهای استعاری هشت آیه از قرآن، با تکیه بر معیارهای زبانی، معناشناختی و تفسیری، طرح واره های واژگان مکانی شدگی و تصویرسازی ذهنی آنها را در 64 آیه بررسی نموده که دلالت بر مکان، جهت، یا موقعیت مکانی خداوند دارند. همچنین وجوه استعاری قدرت، تسلّط، علو مقامی و مقصد نهایی واژگان مکانی شدگی و نیز طرح واره های مبنایی جهتی، مجاورت و نیرو تبیین شده است.