تحقیقات علوم قرآن و حدیث

نگرش انسان در تعامل با جهان پیرامون خود بر اثر الگوی تکرار شونده و معنادارِ حسی-حرکتی و انتزاعی شکل می گیرد و این متأثر از درک کالبدی شناخت و بدن مندی او است. براساس نظریه ی شناخت بدن مند در رویکرد معناشناسی شناختی، طرح واره های تصویری، به عنوان ساختارهای ذهنی اولیه نشأت گرفته از تجربه ی انسانی، فرایند پیچیده تری را بسط می دهد. یکی از این فرایندها، شناخت خداوند به عنوان تنها معبود هستی بخش است. قرآن کریم پیوسته در مقام بیان خصوصیات خداوند به یگانگی و نامحدود بودن او اشاره دارد؛ امّا به دلیل والا بودن این مفاهیم و نبود درک دقیق و صحیحِ آن، بسیاری از صفات انتزاعی و متافیزیکیِ ارائه شده در قالب واژگان محدود بشری دچار تشابه گشته است. برداشت مکانی شدگی خدای متعال نیز از این موارد است. مکانی شدگی و محدوده جهتی از واژگانی مانند: عرش، کرسی، صعود، عروج، عند، انزال، بُعد و قرب درباره خداوند قابل استنباط است. این پژوهه بر آن است تا چگونگی بهره گیری از طرحواره های تصویری و فرایند درک انسان از مسائل فرامادی و حقیقت خداوند در قرآن کریم را بازشناسی و تحلیل نماید. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی ضمن گردآوری کاربردهای استعاری هشت آیه از قرآن، با تکیه بر معیارهای زبانی، معناشناختی و تفسیری، طرح واره های واژگان مکانی شدگی و تصویرسازی ذهنی آنها را در 64 آیه بررسی نموده که دلالت بر مکان، جهت، یا موقعیت مکانی خداوند دارند. همچنین وجوه استعاری قدرت، تسلّط، علو مقامی و مقصد نهایی واژگان مکانی شدگی و نیز طرح واره های مبنایی جهتی، مجاورت و نیرو تبیین شده است.

زمان روایت به جهت ویژگی دوگانگی آن، یکی از عناصر بنیادین روایت در مطالعات روایت شناسی به شمار می آید. ازآنجایی که اولاً بسیاری از احادیث اسلامی دارای ویژگی های اساسی روایت هستند و ثانیاً به جهت دارا بودن صبغه ی تاریخی و حقیقی، امکان دستیابی به زمان تقویمی تاریخی آن وجود دارد، می توان زمانمندی روایی آنها را کاوید. با تحلیل زمان روایت احادیث داستانی، افق های جدیدی پیش روی دانش فهم حدیث قرارمی گیرد و یا در کمترین مقیاس، از زوایای جدیدی به لایه های معنایی حدیثی نگریسته می شود. درنگاشته ی پیش رو با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، ازتئوری برجسته ی ژرار ژنت، نظریه پرداز فرانسوی، در حیطه ی تحلیل زمان روایت بهره گرفته و به تتبع مباحث در سه بخش: نظم (ترتیب)؛ تداوم (دیرش) و بسامد پرداخته ایم. با توجه به توالی منظم داستان، رابطه علّی کنش ها و رخدادها و ارتباط منطقی میان آنها نمایان می گردد. به علاوه زمان پریشی در دو گونه ی گذشته نگری و آینده نگری در احادیث، کارکردهایی دارد که از جمله ی آنها می توان به تذکره؛ عبرت گیری؛ تبیین انقلاب های درون فردی در طول زمان؛ تمثیل و تاکید؛ تبیین حقانیت معصوم(ع)؛ دعوت به حق؛ هشدار و ... در احادیث اشاره کرد. اقسام پنج گانه ی دیرش در احادیث روایی و انواع چهارگانه ی بسامد نیز، به عنوان جزء سوم زمان روایت، کارکردهایی دارند که در فرآیند فهم حدیث اثرگذار هستند.

سحرگاه از گذشته های دور در فرهنگِ اسلامی تداعی گرِ بیداری های شبانه ماهِ رمضان برای خوردنِ سحری در آخرین زمانِ باقی مانده از شب و آماده شدن برای روزه داریِ روزی است که با پایانِ سحر و اذانِ صبح آغاز می شود. افزون براین، سحر ارزش آیینیِ بالایی نیز دارد و فراتر از ماهِ رمضان هم آن را به مثابه ساعت استجابت دعاء می شناسند و عباداتِ مختلفی را در آن پی می گیرند. جا دارد پرسیده شود که در گذرِ زمان انگاره مسلمانان از سحر دچار چه تحولاتی شده، و مفهوم سحر و دیگر مفاهیمی که با آن تداعی می شوند چه تغییراتی پیدا کرده است. این پرسش ازآن رو اهمیت پیدا می کند که در منابعِ تفسیریِ کهنِ اسلامی برخی کاربردهای قرآنیِ سحر نه با پایان شب که با طلوع فجر و زمانی بعد از آن پیوند می خورند. فرضیه مطالعه پیش رو به مثابه گام نخست از مطالعه تاریخِ انگاره سحر آن است که سحر تا اواخرِ سده نخست هجری نه هم چون بخشِ پایانیِ شب که مترادف با طلوعِ فجر و آغازِ صبح شناخته می شده، بر زمان هایی بعد از اذانِ صبح تا طلوع آفتاب دلالت می کرده، و دلالتِ انحصاریِ سحر بر زمانی پیش از اذانِ صبح احتمالاً به تدریج در ادوارِ متأخرترِ فرهنگِ اسلامی شکل گرفته است. نقطه تمرکزِ این مطالعه روی شواهد هم سو با فرضیه یادشده است و تحلیل شواهد ناهم سو با آن موضوع مطالعه دیگری خواهد بود. هرگاه فرضیه یادشده پذیرفتنی باشد، لازم خواهد آمد که مدلولِ سحر در برخی گزارش های بازمانده از سده نخست هجری را متفاوت بینگاریم و درک خود از برخی روایات اسلامی را بازنگری و تعدیل کنیم.

تحلیل پدیده "نفاق" و پیچیدگی رفتار منافقان با نگاه شناختی، فضای جدیدی را به روی محققان می گشاید که در پرتو آن می توان به کشف لایه های معنایی آیات نفاق به صورت ملموس دست یافت. طرح واره های تصوّری از مفاهیم زیرساختی در معنی شناسی شناختی اند. مهم ترین طرح واره های تصوّری، طرح واره های نیرو هستند. اهمّیّت موضوع نفاق و وجود طرح واره های تصوّری نیرو در آن، علّت انتخاب این مفهوم انتزاعی در قرآن کریم است. نقش طرح واره های نیرو در مفهوم سازی رویدادها ابتدا توسط جانسون (1987م) تأکید شده است. تحقیق حاضر به روش توصیفی – تحلیلی به این پرسش پاسخ می دهد که کدامین طرح واره های نیروی معرفی شده در معنی شناسی شناختی «الگوی جانسون» در آیات نفاق وجود دارد. درضمن بیشترین طرح واره های نیرو و کاربست آن در درک حوزه مفهومی نفاق چگونه است. به منظور تحلیل داده های پژوهش، ابتدا آیات نفاق با رویکرد مذکور در قالب (واژگانی، مضمونی و دستوری) مطالعه شد و حدود 13مورد طرح واره نیرو از آن استخراج شد. اهمّیّت موضوع نفاق از یک سو و وجود طرح واره های تصوّری نیرو در آن ازسوی دیگر سبب شد تا این حوزه مفهومی بررسی گردد. برای رسیدن به هدف، هفت مورد از رایج ترین ساختارهای نیرو در حوزه مفهومی نفاق در چهارچوب طرح واره های تصوّری بررسی شد. نتیجه بیانگر آن است که طرح واره انسداد با اختلاف بسامد، از بیشترین بسامد برخوردار است که این فراوانی می تواند، توجیه شناختی داشته باشد؛ زیرا این نوع طرح واره نقش ناهنجارهای اخلاقی را در ترک محرّمات پررنگ می سازد. همچنین طرح واره نیروی«حذف مانع» و طرح واره نیروی «جذب/ کشش» در مفهوم سازی آیات نفاق وجود ندارد.

وجوه معنایی (ق ر ب) در قرآن با رویکرد معناشناسی تاریخی چکیده ماده (ق رب) طیف وسیعی از کاربردها را در قرآن شامل می شود. در نگاه لغویان، این ماده در معنای ابتدایی خود، در امور حسی و فراحسی، حامل مفهوم نزدیکی و ضد بعد و دوری است. کاربرد این ماده علاوه بر موضوعات حسی و اعتباری، در گسست یا پیوست رابطه میان انسان و خداوند نیز دارای کاربست ویژه ای در آیات می باشد . بررسی این تنوع معنایی و تکثر کاربرد، از طریق مسیرشناسی ساخت و گونه-شناسی ساخت صرفی ممکن خواهد بود. در این پژوهش به روش معناشناسی تاریخی، علاوه بر یافتن ریشه های تاریخی ماده «ق رب»، به بررسی سیر تطور معنایی آن در زبان های سامی پرداخته و مسیر و گونه ساخت معنایی این ماده مورد مداقه قرار می گیرد . در پایان این نتیجه حاصل شده است که مشتقات ماده «ق رب» در کاربردهای مختلف از دو ساخت صرفی بهره برده و هرکدام مسیر متفاوتی را در معنا و استعمال طی نموده اند. این دو ساخت صرفی متفاوت، شامل «نزدیک بودن» و «نزدیک شدن» است که در معانی حسی و اعتباری مورد استعمال قرآن قرار گرفته است.ر این پژوهش به روش معناشناسی تاریخی، علاوه بر یافتن ریشه های تاریخی ماده «ق رب»، به بررسی سیر تطور معنایی آن در زبان های سامی پرداخته و مسیر و گونه ساخت معنایی این ماده مورد مداقه قرار می گیرد .کلیدواژه ها: قرآن، قرب، وجوه معنایی، معناشناسی تاریخی.

: "عدالت" از مفاهیم کلیدی در زندگی بشر بوده و تحقق آن در جامعه از اهداف ارسال پیامبران الهی است. در علم فقه، عدالت در احکام و فروع فقهی مانند تعیین مرجع تقلید، شرایط قاضی، شاهد، امام جماعت و ولی فقیه شرط است. در علم رجال نیز عدالت در اعتبارسنجی روایات شرطی اساسی محسوب می شود. این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی مفهوم عدالت در علم فقه و رجال امامیه به روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه ای انجام شده است. نتایج نشان می دهد که در تعریف عدالت بین فقها و رجالیون اختلاف نظر و اشتراکاتی وجود دارد. هر دو علم بر عدالت به عنوان شرط اساسی تأکید دارند و به رفتار و اخلاق فرد در سنجش عدالت اهمیت می دهند. با این حال، سطح سخت گیری در فقه به مراتب بیشتر از علم رجال است، زیرا عدالت در فقه شامل احکام فردی و اجتماعی است و معیارهای آن مبتنی بر شواهد عینی است؛ در حالی که در علم رجال بیشتر بر حسن شهرت و تأیید دیگران متکی است. این تفاوت ها ناشی از تفاوت در موضوع و هدف هر دو حوزه است. شناخت دقیق این شباهت ها و تفاوت ها برای درک بهتر مفهوم عدالت و کاربرد آن در فقه و علم رجال ضروری است.

در قرآن کریم، جلوه هایی از محتوا و بیان احساسی وجود دارد که انتقال مفاهیم و معانی ارزشمند قرآنی به مخاطب را تسهیل کرده، لطافت خارق العاده ای به آیات الهی بخشیده و موجب اثرگذاری معارف قرآنی شده است. بر اساس یافته های این پژوهش، فرازهای احساسی قرآن، پذیرش چندجانبه و از جان و دل آموزه های دین را ممکن می سازد، گره های ذهنی مرتبط با چالش های دین را باز می کند و می تواند منجر به افزایش باور و ارتقا سطح بینش در زندگی شود. آیات احساسی و اثرگذار قرآن کریم را می توان در گونه های خطاب احساسی، آموزه های احساسی مشوّق یا بازدارنده، آرایه های احساسی، نظم آهنگ احساسی و تصویرسازی احساسی گستره بندی کرد. این پژوهش با معنی شناسی مفاهیم قرآنی و تحلیل محتوای آیات قرآن و با استناد به منابع کتابخانه ای به معرفی و گونه شناسی بخش های احساسی قرآن کریم، معرفی جلوه های متنوع احساسی قرآن و اثبات اثرگذاری معارف دین به واسطه بیان احساسی خداوند متعال پرداخته است. خداوند متعال به واسطه ایجاد گفتگوی احساسی در قرآن کریم و به کارگیری طیف گسترده ای ازگونه های احساسات بنیادی و پیچیده مثبت و منفی، معارف متنوعی را تبیین فرموده که خود، نشان از جایگاه ویژه ی گفتمان احساسی در کلام وحیانی دارد.

قاعده « وضع الفاظ برای روح معنا » از مهمترین مبانی تفاسیر عرفانی است. بر اساس این قاعده، معنای یک واژه، روح واحدی تلقی می شود که به صورت حقیقی اما با حفظ مراتب در تمام مصادیق آن، جریان دارد. فهم روح معنا در راهیابی به بطن بسیار موثر است چه این که در سایه آن، ضمن حفظ معنای ظاهر ، امکان اطلاق معنا بر مصادیق متعدد فراهم است. پژوهش حاضر می کوشد با تکیه بر روش توصیفی - تحلیلی، جایگاه قاعده «وضع الفاظ برای روح معنا» در راهیابی به معانی باطنی قرآن را از دیدگاه تفسیر تسنیم به بحث نشیند. نتایج نشان می دهد نویسنده تفسیر تسنیم به این قاعده توجه ویژه دارد و ضمن پرداخت به مباحث نظری مرتبط با این قاعده – مانند تعریف و ذکر مبانی- به صورت گسترده از آن بهره می برد. به باور صاحب تسنیم، قاعده مذکور، مهم ترین مبنا برای فهم لایه های باطنی آیات قرآن است و به مفسر کمک می کند تا همان شیوه اهل بیت ( علیهم السلام و الصلوه ) را در فهم عمیق قرآن به کار بگیرد. نتیجه این پژوهش در زمینه مطالعات تفسیر عرفانی سودمند است همان گونه که در عرصه مطالعات تسنیم پژوهی کارآیی دارد