غلامعلی پاشازاده

بررسی اندیشه و عملکرد بی بی مریم بختیاری به عنوان یکی از زنان مبارز وطن پرست و مشروطه خواه و به عنوان یکی از پیشگامان خاطره نویسی با خاستگاه ایلی در عصر قاجار حائز اهمیت است. گفتمان فکری بی بی مریم در کتاب خاطراتش حول دو مسئله یا دو محور استقرار یافته است، یکی افشاگری و مخالفت بر ضد استبداد حکومت قاجار و دفاع از آزادی و دیگری تشریح عقب ماندگی های ایران و بختیاری و بررسی علل و عوامل آن است. به همین دلیل در کتاب خاطراتش بارهاوبارها از لزوم و ضرورت نوگرایی و ترقی در ایران سخن گفته، آزادی را ستوده و به تقبیح استبداد قاجاری پرداخته است. بی بی مریم نه تنها با زبانی تند و شجاعانه از بی اطلاعی، بی قانونی، وحشیگری و نحوه اداره کشور و رسم و رسومی که باعث «وابستگی» و «بدبختی» ایران شده انتقاد کرده است؛ بلکه به صورت عملی نیز به مبارزه و مخالفت با عوامل اصلی این عقب ماندگی، یعنی «استبداد» و «خونریزی» سلطنت قاجار و «استعمار» روس و انگلیس به عنوان دو قدرت مهم استعماری آن روزگار اقدام نموده است. بنحوی که در واقعه فتح تهران بی بی مریم خود شخصاً تفنگ به دست گرفت و با قزاق ها جنگید. در دروان جنگ جهانی اول نیز به دنبال فتاوی علماء و تصمیم آزادیخواهان برای دفاع از ایران به صف مخالفان روس و انگلیس پیوست. لذا این مقاله تلاش دارد سیمای فکری و همچنین نحوه رویارویی عملی بی بی مریم با علل عقب ماندگی و کهنه گرایی و ارتجاع ایران را به شیوه تحقیقات تاریخی با کمک منابع تاریخی و مطالعات کتابخانه ای، علی-الخصوص با تکیه بر کتاب خاطرات سردار بی بی مریم بختیاری استخراج و توصیف و تحلیل نماید.

پژوهش حاضر قصد دارد راه سازی در آذربایجان و مساله تشکیل کمپانیِ راه سازی و سرمایه گذاری در آن را بررسی کند که در سال های 1306 تا 1308 قمری و اواخر سلطنت ناصرالدین شاه قاجار مطرح گردید و دولتمردان ناصری تلاش کردند راهی برای استفاده همزمان از سرمایه داخلی و خارجی پیدا کنند و بدون اتکا به قدرت های خارجی شاهراه های داخلی را به مرزهای عثمانی و روسیه پیوند دهند. بنابراین در این پژوهش ضمن بررسی ایده ها و تلاش های صورت گرفته برای احداث راه در آذربایجان، به این سؤال اصلی پاسخ داده می شود که سرمایه گذاری پیش بینی شده برای راه سازی چه تحولی نسبت به گذشته داشته است. در پژوهش حاضر مساله مطرح شده، با روش تبیینی و با استفاده از اسناد منتشرشده و نشده و منابع تاریخی مورد بررسی قرار گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که تلاش برای احداث راه در آذربایجان نتیجه سیاست ارشادی دولت بوده و در طی آن سعی شده است با اخذ امتیاز از دولت و تشکیل کمپانی برای احداث راه و فروش سهام به خریداران داخلی و خارجی راهکاری جدید برای استفاده همزمان از سرمایه داخلی و خارجی ارایه شود.