بازآفرینی دستگاه زمان سنجی مدرسه رکنیه یزد (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
دستگاه زمان سنجی مجموعه مدرسه رکنیه که مشهور به رصد وقت و ساعت است در سال 725 ه.ق در محدوده کنونی میدان وقت و ساعت یزد به سفارش سید رکن الدین ساخته شد. این دستگاه مکانیکی که بر پایه انرژی سیال آب بود، قابلیت نمایش ساعات مختلف روز و تقویم سالیانه را داشت و یکی از دستاوردهای شاخص تاریخ علم و فناوری ایران محسوب می شود. هر چند این دستگاه که نوعی برج جهت تعیین وقت (تقویم سالیانه) و ساعت (زمان سنجی روزانه) بوده تا دوره تیموری و در زمان تألیف دو کتاب مهم تاریخی محلی یزد یعنی تاریخ یزد و تاریخ جدید یزد برقرار بوده، اما پس از این دوره، مجموعه رکنیه و رصد مشهور آن رو به زوال رفته و از دوره صفویه تا کنون اثری از آن باقی نمانده است. با این حال آنچه کتب تاریخ محلی یزد در وصف این بنا آورده اند نشان از عظمت و پیچیدگی و ظرایف فنی این دستگاه برای نمایش اوقات و ساعات دارد. با توجه به اهمیت این دستگاه، پژوهشگران متعددی در مطالعات خود به آن اشاره کرده اند، اما تا کنون این دستگاه بازآفرینی نشده و هیچ تصویر و سندی از شمایل و اجزای عملکردی آن تهیه نشده بود. به همین منظور در سال 1401 طرح بازآفرینی این دستگاه با حمایت شرکت آب منطقه ای یزد در دستور کار قرار گرفت و با همکاری مشترک شرکت مزدآباد و دانشگاه یزد در سال 1403 به انجام رسید. در بازآفرینی این دستگاه برای اولین بار شمایل کلی این دستگاه همراه با تمام عناصر عملکردی اصلی آن بازآفرینی و نحوه عملکرد هر یک از اجزای ساعت به منظور نمایش اوقات و ساعات شامل چرخ چوبین، خانه های ساعت در روز و شب، سازوکار گوی و طاس و سنج، منار علم و منار خروس نمایش داده شده است. علاوه بر این، نمونه کوچک مقیاس این دستگاه که قابلیت نمایش تمام عملکردهای اصلی ساعت را منطبق با سازوکار تاریخی خود دارد ساخته شده است و در موزه آب یزد به نمایش گذاشته شده است. در این نوشتار تلاش شده تا ضمن معرفی مستندات تاریخی پژوهش، شرحی از فرایند پژوهش و بازآفرینی دستگاه و توضیحاتی در مورد نحوه عملکرد عناصر گاهنگاری در این ساعت ارائه شود.Recreation of the Timekeeping Device of the Rokniyeh School in Yazd
The timekeeping device of the Rokniyeh school complex, known as Rasad-e-vaght o saat, was built in 725 AH in the current vicinity of the Vaght-o-saat square in Yazd, at the request of Sayyed Rukn al-Din. This mechanical device was a type of tower for determining time (annual calendar) and hours (daily timekeeping) based on the gravity energy of water fluid, and it is considered a significant achievement in the history of science and technology in Iran. Although this device existed until the Timurid era and during the compilation of two important local Yazd historical books, History of Yazd and new History of Yazd, after this period, the Rokniyeh complex and its famous Rasad declined, and no trace of it has remained from the Safavid era to the present day. However, what the local history books of Yazd describe about this building indicates the grandeur, complexity, and notable technical details of this device for displaying times and hours. With regard to the importance of this device, numerous researchers have referred to it in their studies, but this device had not been recreated until now, and no image or document of its appearance and functional components had been prepared. For this reason, in 2022, the project for the recreation of this device was undertaken with the support of the Yazd Regional Water Company, and it was completed in 2024 through the joint cooperation of Mazdabad Company and Yazd University. In the recreation of this device, for the first time, the overall appearance of the device along with all its main functional elements was recreated, and the operational mechanism of each component of the clock for displaying times and hours, including the wooden wheel, day and night hour houses, the ball and cymbal and pot mechanism, the minaret of metal sign, and the rooster minaret, has been shown. In addition, a small-scale replica of this device, capable of displaying all the main functions of the clock in accordance with its historical mechanism, has been built and is displayed at the Yazd Water Museum. This article present a description of the research process and the recreation of the device, along with explanations of the functioning of the chronological elements in this clock, while also introducing the historical documentation of the research.
تبلیغات
