تأویل های نامتعارف از آیات در متون نثر صوفیه (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
تأویل و استناد نامتعارف هر گونه مواجهه غیرمألوف با آیات قرآن است که با عرف مفسران همخوانی نداشته باشد. قائل شدن به کارکرد کشف و اشاره در تأویلات صوفیانه به عنوان مبنای تأویل از سویی به تکثر تعداد تأویلات صوفیانه می انجامد و از دیگر سو، تأویل کننده را از تشویش هر گونه نقد دیگران می رهاند. بر این پایه، استنادات صوفیه به قرآن و تأویلات آنها از آیات در غالب موارد از ضابطه مشخصی تبعیت نمی کند و در پاره ای از موارد به شیوه های شاذّ و نامتعارف می انجامد. این مقاله در پیِ شناسایی، دسته بندی و تحلیل انتقادی شیوه های نادر و نامتعارف تفسیر در امهات متون نثر صوفیه است. نتیجه نشان می دهد که شیوه های مواجهه نامتعارف صوفیه با آیات عبارت است از: الف) برخوردهای نامتعارف با قرآن: نظیرِ اتخاذ رویکرد شطحی در تفسیر که محملی برای ادعای رسیدن به فنا فی الله، جسارت صوفیانه در برابر ذات باری تعالی یا پیامبران، ترک ادب شرعی، و ادعای ارتباط ویژه با عالم غیب است؛ و یا تأثیر آیه بر نفوس که هر چند فی نفسه مستبعد نیست اما در عین حال غالباً اغراق آمیز، بلکه غلوآمیز است؛ همچنین پدید آمدن حال و هوای عرفانی با طرح آیه که گاه چنان موثر است که شخصیت داستان از خود بی خود می شود و بالأخره تحقق عملی آیه در زندگی که معمولا با مستجاب الدعوه بودن شخصیت صوفی و وقوع مکاشفه و نیل به یک حال متعالی عرفانی توأم است. ب) تأویل های دور از ذهن چنان که صوفیه گاه در تفسیر بخشی از یک آیه با تغییر مصداق معنا، تفسیر مورد نظر خود را از آیه استخراج می کنند، و یا تعددّ و تکثّر اعجاب آور تفاسیر از یک آیه که بر رویّه ابهام آفرینی و مبالغه گویی صوفیه استوار است. ج) استنادهای نامتعارف؛ مانندِ استناد به آیه در عالم رؤیا، و استناد به آیه از طرف هاتف غیبی و یا ادعای ارتباط با عوالم ملکوت و اخبار از مغیبات در حین استناد به آیه.Unconventional Esoteric Interpretations of Qur'anic Verses in Sufi Prose Texts
Unconventional esoteric interpretation and attribution (ta’wīl) refer to any atypical engagement with Qur’anic verses that does not align with the standard hermeneutic norms of traditional exegetes. In Sufi discourse, the emphasis on uncovering hidden meanings and symbolic allusions as the foundation of interpretation has led, on the one hand, to a proliferation of mystical interpretations and, on the other, to the exemption of the interpreter from external critique. As such, Sufi references to the Qur’an and their interpretations of its verses often do not follow a clearly defined methodology and, in some cases, result in highly unorthodox and rare approaches. This study aims to identify, categorize, and critically analyze the uncommon and unconventional interpretive methods found in the foundational prose texts of Sufism. The findings show that these unconventional approaches include:
A) Unorthodox engagements with the Qur’an, such as adopting shaṭḥiyyāt (ecstatic utterances) as a hermeneutical method, which may serve as a basis for claims of annihilation in God (fanā’ fī Allāh), bold irreverence toward the Divine or the prophets, disregard for religious decorum, and claims of special access to the unseen realm. Another example is the psychological or emotional impact of a verse on the soul, which, while not implausible in itself, is often exaggerated. This also includes evoking mystical states through Qur’anic verses, where a character is overtaken by ecstasy, and the "practical realization" of a verse—typically in cases where the Sufi figure is believed to be divinely answered, experiences mystical unveiling (mukāshafah), or attains a sublime spiritual state.
B) Far-fetched interpretations, such as deriving personalized meanings from portions of a verse by shifting its referents, or offering an astonishing variety of interpretations of a single verse, often grounded in ambiguity and hyperbole.
C) Unconventional citations of verses, including quoting verses based on dream experiences, attributing verse citations to a supernatural voice (hātif ghaybī), or invoking verses while claiming contact with metaphysical realms and knowledge of the unseen.
تبلیغات
