هم گرایی و واگرایی خوف و طمأنینه در مواجهه با ذکر الهی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
این پژوهش به بررسی چگونگی جمع میان دو حالت قلبی وجل (ترس) در آیه ۲ سوره انفال و طمأنینه (آرامش) در آیه ۲۸ سوره رعد، که هر دو به مؤمنان در مواجهه با ذکر الهی نسبت داده شده اند، از منظر مفسران می پردازد.با تحلیل دیدگاه های تفسیری، مشخص شد که وجل به معنای خوف و فزع ناشی از عظمت الهی، ترس از عقاب یا خوف از تقصیر است و نشانه ی کمال ایمان شمرده می شود.در مقابل، طمأنینه به معنای سکون و آرامش قلبی است که از یاد رحمت و ثواب الهی، یقین به توحید و تدبر در قرآن حاصل می گردد. مفسران بر عدم تنافی ذاتی میان این دو حالت تأکید ورزیده و آن را ناشی از تفاوت در نوع ذکر (جلال/جمال، عقاب/رحمت)، مراتب سلوک (وجل مقدمه طمأنینه) یا حالات درونی مؤمن (خوف از گناه/امید به فضل) دانسته اند؛ امری که در آیه ۲۳ سوره زمر(تقشعر جلود و لین قلوب) نیز منعکس شده است. در مقابل، قلوب غیرمؤمنان از این حالات بی بهره و ناآرام است و ذکر الهی بر آنان اثری ندارد یا موجب انزجار می شود؛ چرا که اطمینانشان به غیر خدا، ریشه ی اضطراب و شقاوت آنان است. هم گرایی خوف و طمأنینه، نشانه ی پویایی ایمان و راهنمای مؤمن در مسیر کمال معنوی است.Convergence and Divergence of Fear and Tranquility in the Context of Divine Remembrance
This study explores the apparent tension and underlying harmony between two spiritual states attributed to believers in the Qur’an: wajal (fear) in Qur’an 8:2 and ṭumaʾnīnah (tranquility) in Qur’an 13:28, both occurring in response to divine remembrance (dhikr). Through a critical analysis of classical and contemporary exegetical perspectives, the research demonstrates that wajal denotes a profound sense of awe and dread arising from divine majesty, fear of punishment, or apprehension over personal shortcomings—an attitude regarded as a hallmark of complete faith. Conversely, ṭumaʾnīnah signifies inner serenity and composure, cultivated through the remembrance of God’s mercy and reward, certitude in monotheism, and contemplative engagement with the Qur’an. Exegetes generally dismiss any intrinsic contradiction between these states, instead interpreting their coexistence as complementary. This harmony is explained through variations in the nature of remembrance (attributes of majesty versus beauty; divine retribution versus mercy), stages of spiritual progression (wajal as a precursor to tranquility), or the believer’s internal dispositions (fear of sin alongside hope in divine grace). The Qur’anic depiction in 39:23—where hearts oscillate between trembling and tenderness—further affirms this duality. In contrast, the hearts of non-believers remain devoid of such transformative states; divine remembrance either fails to affect them or engenders aversion, as their misplaced reliance on entities other than Almighty Allah becomes the root of anxiety and moral ruin. Ultimately, the convergence of fear and tranquility reflects the dynamic nature of faith and provides a framework for understanding the believer’s journey toward spiritual perfection.
تبلیغات
