نقوش آیینی- سلطنتی

محوطه «نقش رستم»، با دارا بودن بیشترین تعداد نقش برجسته های صخره ای از دوره ساسانی (۲۲۴- ۶۵۱م.)، یکی از مهم ترین مکان های آیینی-سلطنتی این دوره به شمار می آید. تنوع موضوعی نقش ها و تعدد شاهان ساسانی به تصویر درآمده در این محوطه، اهمیت آن را در مطالعات هنر و «ایدئولوژی» دوره ساسانی دو چندان کرده است. مطالعه دقیق نقش برجسته های این محوطه، حاکی از آن است که تقسیم بندی کلاسیک مبتنی بر هشت نقش برجسته دیگر نمی تواند جوابگوی پژوهش های پیش رو باشد. نتیجه مطالعات بر مبنای دو چهارچوب: میدانی و نظری و تحلیل داده ها براساس دو روش «رهیافت تاریخی» و «رهیافت باستان شناسی» نشان می دهد که یازده نقش برجسته کاملاً جداگانه در این محوطه حجاری شده اند.«نقش رستم I»: دیهیم ستانی «اردشیر پاپکان» (۲۲۴-۲۴۲ م.) به شکل سواره از مظهر «اهورامزدا»/ «نقش رستم II»: نقش برجسته «بهرام دوم» (۲۷۶-۲۹۳ م.) در کنار خاندان سلطنتی و سه تن از ساتراپ های حکومتی/ «نقش رستم III»: نقش برجسته شماره یک جنگ سواران «بهرام چهارم» (۳۸۸-۳۹۹ م.)/ «نقش رستم IV»: نقش برجسته جنگ سواران «هرمزد دوم» (۳۰۲-۳۰۹ م.)،«نقش رستم V»: نقش برجسته محو شده/ «نقش رستم VI»: نقش برجسته پیروزی «شاهپور یکم» (۲۴۲-۲۷۲ م.)؛«نقش رستم VII»: نقش برجسته نیم تنه «موبد کرتیر»/ «نقش رستم VIII»: نقش برجسته جنگ سواران «بهرام دوم»؛«نقش رستم IX»: نقش برجسته شماره دو جنگ سواران «بهرام چهارم»/ «نقش رستم X»: دیهیم ستانی «نرسه» از «بانوی سلطنتی»/«نقش رستم XI»: نقش برجسته نیمه تمام. بیشترین تعداد نقش برجسته های صخره ای به صورت متمرکز از دوره ساسانی و استحکاماتی برای حفظ و حراست آنان اثبات می کند محوطه «نقش رستم» به همراه محوطه های «نقش رجب»و شهر تاریخی «اصطخر» مهم ترین اماکن آیینی- سلطنتی ساسانیان در منطقه مذکور هستند؛ نقش برجسته های «نقش رستم»، برای القای مشروعیت زمینی و تقدس آسمانی شاهان ساسانی به شکل دیهیم ستانی و بازنمایی پیروزی های شکوهمند شاهان ساسانی در قالب صحنه های نبرد و جنگ سواران، همراه با حضور آنان در کنار اعضای خاندان سلطنتی، تجسمی تصویری از بازآفرینی ساختار پادشاهی و مشروعیت سلطنت در دوره ساسانی است.