احسان خان کنگرلو

احسان خان کنگرلو (متوفی.۱۲۶۲ق/۱۸۴۶م)، از امرای خاندان محلی کنگرلو در نخجوان بود. وی در جریان جنگ دوم ایران و روسیه، منصب سرهنگی فوج کنگرلو و سرحدداری نواحی قراباغ را در اختیار داشت. با این حال، در میانه درگیری ها، با تسلیم قلعه راهبردی عباس آباد نخجوان به روس ها، از دولت قاجاریه فاصله گرفت و به همکاری با روسیه روی آورد؛ اقدامی که در منابع قاجاری از آن به عنوان «خیانتی بزرگ» یاد شده است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی زمینه ها و انگیزه های این تصمیم سیاسی، می کوشد به این پرسش پاسخ دهد که احسان خان تحت چه شرایط و با چه انگیزه هایی در اوج نبرد، موضع خود را به سود روسیه تغییر داد؟ این نوشتار اغلب از نسخه های خطی مکاتبات خاندان کنگرلو، منابع تاریخی و با رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده است. یافته ها مبین آن است که گرایش احسان خان به روسیه، با وجود بهره مندی از القاب و مناصب حکومتی از سوی قاجاریه، برخاسته از درک او از تغییر سیاست روس ها در قبال نخبگان قفقاز بود. این سیاست، با وعده احیای امتیازات سیاسی و اقتصادی خاندان های محلی همراه بود. در مقابل، تجربه منفی پدرش، کلبعلی خان، در همکاری با قاجارها و حذف تدریجی این خاندان از مناصب موروثی، نقش مؤثری در دلسردی احسان خان از ساختار حکومتی ایران ایفا کرد.