عصبیّت قبیله ای

فتح آذربایجان از رخدادهای مهم در تاریخ فتوحات اسلامی است که بازتاب آن در منابع اسلامی با تفاوت های چشمگیری همراه بوده است. سیف بن عمر تمیمی از راویان پُرارجاع در فتوح نگاری، بخش درخور توجهی از اخبار این واقعه را روایت کرده است؛ اما روایت های منسوب به او، به دلیل تعارض های زمانی، ضعف در زنجیره راویان و یا سوگیری های سیاسی و تعارض محتوایی با مشکلاتی در اعتبارسنجی مواجه است. این پژوهش با هدف ارزیابی اعتبار تاریخی و تحلیل گفتمانی روایت های سیف درباره فتح آذربایجان و مقایسه آن با دیگر منابع اسلامی، به بررسی ساختار روایی، اعتبار سندی و جهت گیری های گفتمانی این روایت ها می پردازد. روش پژوهش، تحلیلی و تطبیقی است و با بهره گیری از تحلیل محتوای منابع کتابخانه ای انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که روایت سیف، ازنظر زمان وقوع، فرماندهی نظامی، ترکیب سپاه و شیوه فتح، با سایر منابع تفاوت دارد و بازنمایی شخصیت ها و اهداف در آن، متأثر از گرایش های ایدئولوژیک خاص قومی و مذهبی است. در مقابل، روایت هایی که منسوب به سیف نیست بر مصالحه و استقرار تدریجی تأکید دارد؛ به دلیل انسجام محتوایی، تنوع سندی و هم خوانی تاریخی، مبنای معتبرتری برای بازسازی علمی فتح آذربایجان ارائه می کند. این پژوهش نشان می دهد که تحلیل تطبیقی و گفتمانی، رویکردی کارآمد در ارزیابی روایت های تاریخ اسلامی است.