پژوهش در آموزش تاریخ

مهم ترین ابزار نظام آموزش و پرورش برای ایجاد هویّت ملّی، اسلامی به ذهن و ضمیر دانش آموزان، کتاب های درسی است. از دیدگاه برنامه ریزان درسی، کتابهایِ درسی «تاریخ» یکی از ابزارهای مهّم رسیدن به این هدف هستند که ظرفیت انتقال و ایجاد هویّت ملّی و اسلامی در دانش آموزان را دارند. تحلیلِ محتوای این کتاب ها به ویژه درمقطع متوسطه می تواند روشن سازد که مؤلّفان آن ها، تا چه حد توانسته اند وی ژگی ها، بایدها و نبایدهای اسلامی و مذهبی را در لابه لای مطالب خویش، به دانش آموزان این سرزمین انتقال دهند و در جهت درونی سازی آنها مؤثر عمل-کنند. مسئله اصلی پژوهش پاسخ به این سؤال بوده است: مولفه های هویت اسلامی - مذهبی در کتاب های درسی تاریخ دوره متوسطه بعد از انقلاب اسلامی به چه میزان و چگونه تبلور داشته اند؟ و تا چه حد موفق بوده اند؟ روش اصلی این پژوهش تحلیل محتوا و جامعه آماری آن، کلیه ی کتاب های درسی تاریخ دوره متوسطه بوده که ازسال تحصیلی 1357 تا 1387 ه. ش تدریس شده است. نتایجی که از این پژوهش حاصل شد : مؤلفه های هویت اسلامی - مذهبی در کتاب های درسی تاریخ دوره ی متوسطه بعد از انقلاب اسلامی به میزان زیادی بازتاب داشته اند و محتوای این کتاب ها در شکل دهی و انتقال مفاهیم هویت اسلامی و مذهبی به دانش آموزان موفق بوده اند. و این دروس دارای نقش و جایگاه ویژه ای دررسیدن به سؤال و هدف موردنظر بوده و هستند.

پیشینه و اهداف:آموزش تاریخ مرهون شناسایی دقیق در بزنگاه های تاریخی و نقش شرایط اجتماعی و فرهنگی است. با توجه به نقش جامعه ی چینی در توازن معادلات جهانی و جایگاه فرهنگی آن در منطقه ی جغرافیایی شرق آسیا، این مقاله بر آموزش اخلاق چینی تمرکز یافته و بر آن است که مؤلفه های تربیت اخلاقی در این جامعه را به طور کیفی مورد پژوهش قرار دهد. روش ها :این تحقیق، بنا بر ضرورت ها و الزامات پژوهشی، از روش کیفی و مشخصاً از روش مطالعه ی کتابخانه ای بهره مند شده است. یافته ها: جامعه ی چینی میراث دار ذخایر فرهنگی و اخلاقیِ ویژه ای است که از آموزه های باستانی خود یعنی تعالیم کنفوسیوس نشأت گرفته است. تأکید بر ملاک های شایستگی، تلاش، تقدیس خانواده، و محترم شمردن سلسله مراتب حکومتی ویژگی هایی هستند که این جامعه را برای انواع اقدامات و اصلاحات دولتی آماده کرده از بحران های بسیار جدی عبور داده است. نتیجه گیری: در آموزش تاریخ، پژوهش و شناخت شرایط اجتماعیِ جوامع در بزنگاه های تاریخی بسیار ضروری است. این که چگونه جوامع انسانی مسیرهای مختلفی را طی کرده اند، دارای دلالت های تاریخی هستند که مبینِ شرایط امروز، اعم از ثبات، پویایی و اضمحلال آن ها است. این جامعه، امروزه منظومه ای از اضداد را در خود می پروراند و هنرمندانه از تمامی تجربه ها و رویدادهای تاریخی استفاده می کند و در اصلاحات آموزشی لحاظ می نماید.

برای تعلیم تاریخ در عصر حاضر باید از منابع، متون و مطالب متعددی استفاده کرد و نقش هر یک از آن ها را در جایگاه علمی خود نشان داد. بخشی از این منابع کتاب هایی هستند که به آداب وزارت می پردازند، از جمله: "دستورالوزرا"ی اصفهانی. در متن این نوع آثار که مبنای اصلی آن ها دستورالعمل هایی برای وزیران است، نکات تاریخی فراوانی وجود دارد که با مطالعه آن ها، برخی موارد تاریخی روشن می شوند. قرار گرفتن وزیر در جایگاهی که حد واسط بین پادشاه و مردم بود، باعث می شد سیاست آن روز که تاریخ امروز است، حاوی نکات آموزشی جالبی برای علاقه مندان و دوستداران تاریخ باشد. در تاریخ ایران، وزرا از ارکان اصلی حکومت به شمار می رفتند و همین امر بار تعلیمی تاریخی آن ها را نشان می دهد. هدف از این تحقیق، نشان دادن اهمیت "دستورالوزرا" در توجه به علم تاریخ و تعلیم آن است. اهمیت و ضرورت این تحقیق، آشکار ساختن نقش "دستورالوزرا"ها با تکیه بر "دستورالوزاره" اصفهانی در یادگیری و تعالیم تاریخی به آیندگان است.

تاریخ، شرح زندگی اجتماعی گذشته انسان است. این علم دارای فوایدی برای مشاغل مختلف از جمله حاکمان سیاسی و عموم مردم در حرفه های گوناگون می باشد. قرآن کریم انسان ها را به گردش در زمین و قصه های گذشتگان و عبرت آموزی از سرگذشت آنان دعوت می کند. این دعوت به سیر در تاریخ برای سرگرمی و داستان سرایی صرف نیست، بلکه منظور پند گرفتن از گذشتگان و ساختن زندگی حال و آینده است. نهج البلاغه نیز با تکیه بر قرآن به تاریخ توجه ویژه ای دارد. سؤال این است که نهج البلاغه چرا و چگونه و از چه ابعادی به آموزش تاریخ پرداخته است. این پژوهش که به شیوه توصیفی تحلیلی و مطالعات کتابخانه ای به ویژه تکیه بر قرآن کریم و نهج البلاغه، به نگارش درآمده، به این واقعیت رسیده که امام علی (ع) علاوه بر متکی بودن به تعالیم آسمانی و قرآن، با عقلانیت و حکمت خاص خویش در آموزش تاریخ مستقیماً به موارد مهمی مانند آموزش و تفکر، مطالعه، استدلال، بصیرت، فهم و علم تأکید نموده و در مقام یک عالم ممتاز با عقلانیت عالمانه و هنرمندانه حوادث و صحنه های تاریخی را برای عبرت آموزی انسان ها برای ساختن حال و آینده و امور دنیوی و اخروی بیان فرموده است.

"ایلخانان" که از نسل "هلاکو" نوه چنگیزخان مغول بودند، در سرزمین ایران دولتی تشکیل داده و تا حدودی بر مرزهای سنتی ایران به مانند دوره باستان چیره گشتند و بر همین اساس یک حکومت ایرانی به حساب می آیند که دولت آنها با قدرت در حدود یک قرن بر ایران مسلط بود. ایلخانان در قبال دولت های همسایه خود مانند اولوس های "جوجی" و "جغتای" و همچنین "ممالیک" که نماینده اعراب بودند، سیاست خارجی منحصر به خود را داشتند. تاکنون کتاب ها و مقاله-های زیادی درباره و در خصوص ایلخانان ایران کار شده است و هر کدام از آنها به سیاست خارجی ایلخانان اشاراتی داشته اند اما هیچ کدام از آنها از منظر آموزشی تاریخی به این کار نپرداخته اند. در خصوص روابط خارجی دولت ایلخانان ایران آثاری به صورت کتاب و مقاله نوشته شده اند و نکات خوبی دارند اما در خصوص جنبه آموزشی این روابط از نظر تاریخی تاکنون اثری کار نشده است. هدف از این تحقیق بررسی این سیاست و مؤلفه های آن است. ضرورت و اهمیت آن برای محققان و پژوهشگران تاریخی و علوم سیاسی نقش آموزشی این سیاست با تکیه بر آموزش تاریخی را دارد. ایلخانان ایران علاوه بر اجرای سیاست خارجی دقیق و تعیین شده، از نظر سایر موارد دیگر مانند توجه به اجتماع و اقتصاد و دین و مذهب کمک گرفتند تا بهتر بتوانند قلمر خود را حفظ کرده و سپس آن را گسترش دهند. امروزه با مطالعه متون تاریخی و تحقیقاتی می توان جنبه های آموزش تاریخی این حکومت را به خوبی دریافت.

با حاکمیت یافتن صفوی، رقابت های دینی – مذهبی و مناقشات سرزمینی که حاصل توسعه طلبی عثمانی ها بود، سبب بروز جنگ ها و کشمکش هایی شد. در این میان نقش کُردهای ساکن در جغرافیای این رقابت ها حائز اهمیت است و اینکه در مناقشات میان حکومت های صفوی و عثمانی، کُردها چه مواضعی اتخاذ و دلایل همکاری یا موضع گیری آنها در مواجهه با این دو قدرت چگونه بوده مسئله مهمی است. با توجه به اهمیت این موضوع، پژوهش حاضر با بهره مندی از روش توصیفی – تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه ای و تحلیل محتوای کتب درسی منتخب به دنبال پاسخ دادن به این پرسش است که موقعیت سیاسی کُردها در جنگ چالدران تا چه میزان در کتاب درسی مطالعات اجتماعی پایه نهم( متوسطه اول) -بخش تاریخ- که در مدارس ایران و اقلیم کردستان عراق تدریس می شود، مورد توجه و اخبار آن بازتاب یافته است؟ نتایج این پژوهش نشان داد انعکاس اخبار حضور کرُدها در پهنه تاریخ و در متون درسی، بیانگر دستیابی دست اندرکاران نهادهای آموزشی اقلیم کردستان به مقاصد سیاسی است تا آگاهی بخش به دانش آموزان و بازکردن افق جدیدی پیش روی آنها؛ این در حالی است که در تاریخ ایران موضوع کلی هویت ایرانی به دور از تفکیک قومتی مطرح می باشد و همین امر سبب گردیده در کتاب مطالعات اجتماعی که در مدارس ایران تدریس می شود هیچ گونه اشاره ای به نقش کُردها در این جنگ نشود.