نگین میری

پهنهٔ باستانی ری، از واپسین دهه های سدهٔ 19 تا سال 1937 میلادی که کاوش های اریک ف. اشمیت در آن پایان یافت، عرصهٔ حضور کاوشگران تجاری و چند هیأت علمی باستان شناسی بود. کاوش های اشمیت در تپهٔ پیش از تاریخی چشمه علی در میانهٔ دههٔ 1930 میلادی جایگاه ری را در بستر پژوهش های باستان شناسیِ پیش از تاریخ ایران به شهرتی جهانی رساند. میراث باستانی ری اما پیش از آن و از اواخر سده 19 میلادی به سبب اشیاء و سفالینه های اسلامی زیبای مکشوفه در ویرانه های شهر باشکوه سده های نخستین و میانه اسلامی ری مورد توجه باستان شناسان، عتیقه بازان و کاوشگران تجاری ایرانی و غیرایرانی قرار گرفته بود. کاوش های اشمیت به واسطه رویکرد عالمانه آن (در مقیاس آن دوره) و نیز بدان جهت که در چهارچوب قوانین جدید مربوط به فعالیت های باستان شناسی در ایران پیش می رفت، نقطهٔ عطفی در پیشینه باستان شناسی ایران و ری است. پیش از اشمیت و جدا از کاوش های تجاری، هیات باستان شناسی فرانسه در ایران نیز بررسی و کاوش مختصری در دشت ری انجام داده بود. امروزه میراث باستان شناسی ری، به ویژه سفال های زیبای پیش از تاریخی چشمه علی، سفالینه های چشم نواز اسلامی و گچ بری های ساسانی اسلامی به دست آمده از فعالیت های تجاری و علمی باستان شناسی در ری از اواخر سده نوزده و چند دهه نخست سده بیستم، در موزه ها و مجموعه های سرتاسر جهان پراکنده اند و اسناد مرتبط با آنها نیز در بایگانی های گوناگون نگهداری می شوند. بررسی تاریخچهٔ فعالیت های باستان شناسی در ری نشان می دهد مواد حاصل از کاوش های تجاری و غیرتجاری ایرانی و غیرایرانی تا پیش از تصویب قانون حفظ آثار عتیقه در 1309ش/1930م، در بازارهای عتیقه معامله شده و به مجموعه های خصوصی و موزه های غالباً اروپایی راه می یافتند و عملاْ چیزی به دولت ایران تحویل داده نمی شد. اسناد داخلی مرتبط با این فعالیت ها نیز عموماً محدود به مکاتبات ادارهٔ کل عتیقات است. مرور پیشینهٔ فعالیت های باستان شناسی در این چند دهه، به ویژه در بستر تاریخچهٔ باستان شناسی ایران که در این دوران در حال تکوین و تکامل هویتی نوین برای خود و سامان دادن به سازوکاری اداری و قانونی به منظور انجام، مدیریت و نظارت بر کاوش ها و یافته های باستان شناسی و حضور هیأت های خارجی بود، و نیز شناسایی پراکندگی مواد فرهنگی و اسناد باستان شناسی مرتبط با این فعالیت ها در موزه ها و مؤسسات پژوهشی با هدف ایجاد بستری برای پژوهش های بعدی، محور اصلی این نوشتار است.

با ورود اسلام فصل جدیدی در تاریخ دینی و اجتماعی فارس، خاستگاه خاندانی و دینی ساسانیان، آغاز شد. با این حال متون تاریخی و جغرافیایی سده ی 4 ق. دربردارنده ی اطلاعاتی هستند که نشان می دهند با گذشت بیش از سه سده از غلبه ی مسلمانان، سنت های پیش از اسلام و زرتشتی گری بیش از هر ناحیه ی دیگری در این خطّه زنده بودند. از سده ی 5 ق. به بعد اما فارس نقریبا به یکباره اهمیت خود را به عنوان بزرگ ترین پایگاه زرتشتی گری از دست داده و بر خلاف انبوه اشارت در منابع پیش گفته تقریبا هیچ اشاره ای به زرتشتیان، جایگاه و پایگاه هایشان در فارس در متون سده های بعد نمی یابیم. از سوی دیگر از سده پنجم به بعد فارس جایگاه خود را نیز به منزله ی پایگاه های گردآوری و نسخه برداری متون دینی زرتشتی به یزد و کرمان به می دهد. پژوهش حاضر با ارائه شواهد تاریخی برگرفته از منابع پیش گفته، نخست درکی از تداوم سنت های پیش از اسلام و زرتشتی گری در فارس تا این زمان به دست می دهد. سپس در پی پاسخ به پرسش اصلی پژوهش، دلیل سکوت منابع تاریخی و جغرافیایی سده های پنجم به بعد درباره ی حضور زرتشتیان در فارس، به بررسی دیگر شواهد تاریخی می پردازد. بررسی روایت های مذکور در متنی تاریخی به نام فردوس المرشدیه فی اسرار الصمدیه، دلالت بر تغییری در ساختار دینی و اجتماعی فارس از اواخر سده ی 4 و اوایل سده ی 5 ق. داشته و به نظر می رسد رشد جریان های ضد زرتشتی و گسترش طریقت هایی همچون کازرونیه یا مرشدیه به ویژه در غرب فارس از سده پنجم سرانجام منجر به غلبه نهایی اسلام و خروج اکثریت زرتشتیان از فارس و مهاجرت ایشان به کرمان و یزد و نهایتا هند شده باشد.

بازشناسی حضور و نقش کودکان از خلال مدارک نوشتاری و مادی به جامانده تاریخی با توجه به پراکندگی و محدودیت این مدارک اغلب کار چندان آسانی نیست. از جمله ارزنده ترین اسناد در این باره، متون و مدارک مادیهستند که در آنها کودکان حضور دارند. از دوران ساسانی آثار مادی نسبتا فراوانی به جامانده و منابع نوشتاری قابل ملاحظه ای نیز در قالب متون پهلوی به این دوران منتسب است. در پژوهش حاضر تلاش شده است بر مبنای اطلاعات موجود در این منابع به مساله حضور کودکان و مقوله کودکی در جامعه ایران ساسانی پرداخته شود. پس از بررسی اولیه داده های مستخرج از مدارک نوشتاری و مادی، با تکیه بر یافته های مشترک و مفترق استنباط هایی انجام شده است. یافته ها نشان می دهند حضور کودکان را می توان در قالب سه گروه کودکان خاندان سلطنتی، کودکان شهروندان عادی جامعه و کودکان اساطیری بررسی کرد. آنچه در متون پهلوی آمده است غالبا بر مبانی تعلیم و تربیت و آموزش کودکان تاکید دارد. کودکان خاندان ساسانی از جایگاه ویژه ای برخوردار بودند تا جایی که نقش آنها در سنگ نگاره های سلطنتی، جاودانه شده است. کودکان عادی جامعه نیز تحت آموزش های دینی و مهارت های شغلی قرار می گرفتند و گاه به خدمت خاندان سلطنتی در می آمدند. در بعضی از آثار هنری ساسانی نیز نقشی نمادین برای کودک و کودکی غالبا در رابطه با اساطیر مربوط به ایزد آناهیتا یا آیین دیونیزوس لحاظ شده است.