محمدرضا مدرسی

عناوین زیر که توسّط حجّت الاسلام و المسلمین محمّد رضا مدرّسی تهیّه شده، برگرفته از جلسات گروه علمی صرف در مرکز تدوین متون درسی حوزه ها علمیه است. این عناوین، محصول مباحثات مدرّسان و پژوهشگران دانش صرف است که به صورت پرسش مطرح می شود. برخی از این عناوین، موضوع و برخی دیگر مساله هستند. نَه این عناوین، همه دغدغه های گروه علمی صرف است و نه موضوعات پژوهشی صرف، محدود به این پرسش هاست؛ بلکه این پرسش ها نشان دهنده دغدغه های یکی از اعضای گروه علمی صرف است که آن را از مجموع مباحثات گروه، یادداشت کرده و این یادداشت ارزشمند را در اختیار مجلّه نهاده است تا به عنوان پیوست گفت وگوی علمی منتشر شود. روشن است که برای تبدیل این پرسش ها به موضوع مقاله یا پایان نامه، نیاز به ویرایش و تامّل است؛ در واقع این پرسش ها سر نخ هایی برای پژوهش اند

دانش صرف با وجود جایگاه مهم آن در شناخت ساختار واژگان و فهم معنای دقیق آنها، در فضای علمی حوزه علمیه با چالشی در تعریف هویت و اهداف خود مواجه است؛ چالشی که از دوگانگی میان نگاه آلی و ابزاری به این دانش از یک سو و نگاه تخصّصی و استقلالی به آن از سوی دیگر نشأت می گیرد. حجّت الاسلام و المسلمین محمّد رضا مدرّسی در این مصاحبه به بررسی این دوگانگی و تأثیر آن بر پژوهش و آموزش صرف می پردازد. مساله اصلی که وی تبیین می کند، عدم تفکیک میان دو رویکرد «صرف حوزوی» (آنچه طلّاب برای فهم متون دینی به آن نیاز دارند) و «صرف بما هو صرف» (مباحث تخصّصی این دانش، فارغ از کاربرد آن در فهم متون دینی) است؛ وضعیتی که سبب شده از یک سو ظرفیت های وسیع پژوهشی در ساحت معنایی دانش صرف شکوفا نشود و از سوی دیگر، سودمندی برخی از پژوهش های تخصّصی به دلیل عدم تناسب با نیازهای عمومی طلّاب مورد تردید قرار گیرد. تفکیک این دو رویکرد از آن جهت دارای اهمّیت است که صرفِ معنامحور تأثیر مستقیمی بر فهم متون دینی دارد و این در حالی است که عرصه معنایی دانش صرف با خلأهای جدّی مواجه است؛ به همین دلیل، لازم است که پژوهش های صرفی بر این دست از موضوعات متمرکز شده و تحقیقات کم فایده از اولویت های پژوهش خارج گردند تا نیازهای این عرصه با سرعت و کیفیت بیشتری تأمین شوند. پرسش محوری مصاحبه این است که با توجّه به دو رویکرد یاد شده، چه موضوعاتی برای انجام پژوهش های صرفی اولویت دارند و چگونه می توان میان نیازهای طلّاب با ظرفیت های آموزشی پژوهشی دانش صرف پیوند برقرار کرد؟ ویژگی شاخص این مصاحبه، تبیین دو رویکرد کلّی «صرف حوزوی» و «صرف بما هو صرف» در دانش صرف و تأکید بر ضرورت عبور از بسندگی به قواعد لفظی و ورود جدّی به عرصه معنایی است؛ عرصه ای که می تواند میان دانش صرف با دانش های لغت، نحو، بلاغت و اصول فقه پیوندی عمیق برقرار سازد، صرف را از نگاه سطحی «ابزار تجزیه کلمه» برهاند و ظرفیت های آن را برای فهم لایه های عمیق تر معنا در قرآن و حدیث برجسته کند.

از جمله مسائلی که همه به آن مبتلا هستند و هیچ کس از دانستن آن گریزی ندارد ، و در عین حال ، گاهی امکان احتیاط هم در آن نیست ، عبارت است از : شناخت آخر وقت « نماز ظهر و عصر » یا نماز عصر فقط ، و ابتدای وقت « نماز مغرب و عشاء » یا نماز عشا فقط . اهمیت مساله مذکور از این جهت است که مکلف گاهی موفق نمی شود نماز را در اول وقتش بجای آورد و از روی اضطرار یا اختیار، نمارش را به تاخیر می اندازد به طوری که تا پائین رفتن قرص خورشید و ناپایدید شدن آن از افق ، دیگر فرصتی باقی نمی ماند ، مگر تنها به اندازه خواندن چهار رکعت نماز .

ضرورت حصول اطمینان ار صحت قرائت نماز و اهمیت تلاوت مقبول و دلنشین کلام الهی و اقتدا به معصومین علیه السلام که امرای بی بدیل بیان و فصحای همیشه دورانند ، فراگیری تلفظ صحیح حروف عربی را برای ما ، مسلمانان غیر عرب ، ایجاب می کند . در این میان ، صعوبت ادای حرف « ضاد » که بعضا به تردید و ایجاد وسوسه در نماز و حسن تلاوت می انجامد ، از یک طرف و عام البلوی بودن مطلب و گره خوردن آن با دین و عبادت مردم از سوی دیگر ، سنگینی مسئولیت محققین و اهل خبره را مضاعف و بر لزوم چراه اندیشی و اقدام موثر تاکید می نماید .