کاظم قلی زاده

سلوک عرفانی، سیری انفسی در قلب عالم صغیر برای نیل به حقیقت است. درمکاتب عرفانی، این سیر در قالب مراحل و مقاماتی تبیین می شود. توصیف منازل سلوک و مکاشفات خلوت از طریق انوار الوان در فرقه کبرویه دارای اهمیت خاص می باشد. بر اساس گزارش نجم رازی، سالک در مراتب مختلف نفس انوار را مختلف اللون دیده، پس از گذر از نفس اماره، طی نفس لوّامه در وادی نفس ملهمه افتاده، در آن وادی انوار سبعه را مشاهد ه می نماید. برترین جایگاه پیوند میان عرفان و هنر، معماری قدسی بوده؛ انگاره ها و پنداشت های آن با زبانی نمادین و رمزپردازانه تداعی کننده حکمت در کالبد، فرم و تزیینات بنا می باشد. بقعه شیخ صفی از مراکز مهم عرفان و تصوف بوده که اندیشه ها و مفاهیم عرفانی در شکل گیری پلان و آمودهای معماری بنا تأثیرگذاشته است. مقاله حاضر با اساس قراردادن آراء و نظریات نجم رازی سعی در ایجاد رابطه معقول و منطقی منازل سلوک عرفان اسلامی با معماری قدسی دوره صفوی دارد. پژوهش با روش تحلیلی- توصیفی با مطالعات میدانی سعی در تبیین و بازشناسی مورفولوژیک و معناگرایانه مراتب هفتگانه سلوک رنگ در کالبد معماری بقعه دارد. نتایج پژوهش مؤید آن است کالبد معماری بقعه قابل انطباق با مراتب سلوک رنگ نجم رازی بوده و نظام رنگ ها در تزیینات بنا، تطبیق عملکرد هر بخش با مفهوم کتیبه های نگار ش یافته، سلوک رنگ را متجلی ساخته است، کالبد بنا نیز از یک بنای مادی فراتر رفته و مکانیّتی مثالین از انوار سبعه رنگی مطابق مراتب سلوک نجم رازی می نماید.

در تمدن املش، یکی از فرهنگ های باستانی گیلان در هزاره نخست پیش از میلاد، نماد «الهه مادر» جایگاهی محوری در نظام های آیینی و باورهای مرتبط با باروری و تداوم حیات دارد. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و بر پایه اسطوره شناسی و باستان شناسی، به بررسی بازنمایی های نمادین الهه مادر در آثار به جامانده از املش می پردازد. داده ها از منابع کتابخانه ای و مطالعه میدانی آثار سفالی، پیکره ها و اشیای آیینی گردآوری و با روش تطبیقی و نشانه شناختی تحلیل شده است. نتایج نشان می دهد الهه مادر در قالب پیکره های زنانه با اندام های برجسته و نمادهای باروری چون سینه های بزرگ و شکم برآمده تصویر شده و اغلب با عناصر گیاهی و حیوانی همراه است. این بازنمایی ها بیانگر نقش آیینی در مناسک باروری و حفاظت از طبیعت اند. تحلیل فرم و محتوا نشان می دهد الهه مادر در تمدن املش تنها یک نماد زیستی نبوده، بلکه تجلی گاه نظام اعتقادی، تفکر اسطوره ای و رابطه انسان با طبیعت و نماد پیوند میان زن، زمین و نیروهای حیات بخش طبیعت است.