ناصر مؤمنی

شفاعت یکی از باورهای اصلی در نظام اعتقادی اسلام است که تحقق آن، بنا بر تصریح قرآن کریم، مشروط به رضایت الهی است. آیه «وَلَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى» (انبیاء: ۲۸) به این وابستگی اشاره دارد، اما ملاک رضایت خداوند در این آیه و دیگر آیات به طور صریح بیان نشده است. همین ابهام، زمینه ساز مسئله اصلی این پژوهش شده است. مقاله حاضر با روشی توصیفی تحلیلی و رویکردی مقایسه ای، به بررسی دیدگاه های علامه طباطبایی و فخر رازی درباره ملاک رضایت الهی در نظام شفاعت می پردازد و تفاسیر المیزان و مفاتیح الغیب را مبنای تحلیل قرار داده است. یافته ها نشان می دهد که هر دو اندیشمند، رضایت از دین فرد را ملاک رضایت الهی می دانند. علامه طباطبایی، افزون بر ایمان، طهارت نفس را نیز شرط اصلی می داند، اما فخر رازی با استناد به روایات، بر باور قلبی به توحید تأکید دارد. همچنین، هر دو متفکر، ملاک هایی چون عمل صالح، تقوا، صداقت، هجرت و جهاد را به عنوان ملاک های مکمل مطرح کرده اند. در نگاه علامه، شفاعت شامل مؤمنان گناهکار از اصحاب یمین می شود، ولی فخر رازی شفاعت را در چارچوب مبانی اشعری برای مؤمنان فاسق نیز قابل تحقق می داند. در مجموع، دیدگاه علامه به لحاظ سازگاری با عدل و حکمت الهی، انسجام بیشتری دارد.