عبدالوحید وفائی

در کلام اسلامیِ امامیه، «برهان فطرت» بر خداجویی و خداشناسیِ سرشتی انسان تکیه دارد. پرسش این است که این برهان چگونه از گرایش فطری به تصدیق وجود خدا می رسد و نسبت آن با «معرفت شناسی اصلاح شده» چیست. هدف تبیینِ تقریرهای امامیه از برهان فطرت و سنجش آن با نظریه «باور پایه» در معرفت شناسی اصلاح شده (به ویژه نزد پلانتینگا) برای روشن سازی عقلانیت باور به خدا بدون اتکای پیشینی بر براهین کلاسیک است. پژوهش از نوع توصیفی–تحلیلی و تطبیقی با روش کتابخانه ای است؛ مفاهیم قرآنی، روایی و فلسفیِ فطرت در منابع امامیه استخراج و به صورت نظام مند با مؤلفه های معرفت شناسی اصلاح شده مقایسه شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد برهان فطرت بر دو مؤلفه استوار است: (۱) گرایش فطری به کمال مطلق و امر قدسی (عشق به خیر، حقیقت و عبادت)، (۲) بینش/تصدیق فطری نسبت به مبدأ هستی. متفکرانی چون ملاصدرا، علامه طباطبایی، امام خمینی (ره) و جوادی آملی، این گرایش/بینش را نشانه وجود واقعیِ متعلق آن می دانند. در معرفت شناسی اصلاح شده نیز باور به خدا می تواند باور پایه و معقول باشد و از کارکرد صحیح حسّ خداشناسی "Sensus Divinitatis" پدید آید. اشتراک دو رویکرد در خدادادی بودن و غیراکتسابی بودن ایمان است؛ تفاوت در اینجاست که امامیه غالباً بر جنبه حضوری و وثاقت تصدیق تأکید می کند، حال آن که معرفت شناسی اصلاح شده بیشتر بر معقولیت/توجیه باور تکیه دارد نه اقناعِ برون گرا. درنتیجه می توان پل معناداری میان برهان فطرت و معرفت شناسی اصلاح شده ساخت: باور به خدا «برون داد طبیعیِ» سازوکارهای فطریِ سالم انسان است؛ ازاین رو، هم قرینه ای وجودشناختی به سود الهیات امامیه فراهم می شود و هم مدلی معاصر برای تبیین عقلانیت خداشناسیِ فطری.