محمدتقی یارمحمدیان

در سده نخست بازتأسیس حوزه علمیه قم، سه جریان کژاندیش در آن به وجود آمد. جریان سلفی گری ایرانی که در تهران پایه گذاری شده بود، به قم رخنه کرد و در نیمه نخست این سده حکمی زاده، قلمداران و برقعی دست به شکستن مرزهای شیعی امامت زده و اندیشه سلفی را در قالب ایرانیِ آن پایه گذاری کردند. آنان با ابراز و نشر این اندیشه، خود را از جامعه شیعی جدا کردند. در اواسط این سده، جریان دیگری از قم برخاست که ضمن تحفظ بر مرزبندی با اندیشه اهل تسنن در باب امامت، سعی بر فروکاهی مناصب، صفات و مقامات امام و شعائر مرتبط با آن را داشت. این جریان با پنج طیف سیاست زدگی، روشنفکری و غرب گرایی، نقادی افراطی اسناد حدیثی امامیه، تاریخ گرایی افراطی و نیز وحدت زدگی به معنای دست کشیدن از برخی اعتقادات شیعی شکل گرفت. جریان فروکاه، به شکل های مختلف و با شدت و ضعف فراوانی که در فروکاهی دارد، امامت را به امامتی دست پایین و حتی گاه در حد بشر معمولی تنزل می دهد. جریان متفاوتِ سومی هم در سه دهه پایانیِ سده نشأت گرفت که با غلوگرایی در امامت باوری، تندروی در ابراز باورها و شعائر امامت، و یا با اندیشه های صوفیانه به فعالیت پرداختند. عالمان حوزه علمیه قم در مقابل هر سه جریان ایستاده و طی اقدامات علمی فرهنگی، به روشنگری و نقد پرداختند. این پژوهش طی تحقیقی کتابخانه ای با روش جریان شناسانه و نیز با نگاه کلامی - حدیثیِ مسئله امامت، به معرفی توصیفی و اجمالیِ این سه جریان و اشاره به عملکرد اصلاحی حوزه علمیه قم نسبت به هریک از آنها پرداخته است.