فاطمه طاهرحقیقی

پژوهش حاضر با هدف تحلیل محتوای فصل دوم (حواس) از کتاب زیست شناسی پایه یازدهم بر اساس مدل خلاقیت گیلفورد انجام شد. این مدل شامل چهار مؤلفه اصلی حافظه شناختی، تفکر همگرا، تفکر واگرا و تفکر ارزشیاب است که ابعاد مختلف تفکر و خلاقیت دانش آموزان را مورد ارزیابی قرار می دهد. مطالعه حاضر از نوع توصیفی-کاربردی و با رویکرد تحلیل محتوای کمی طراحی شد. جامعه پژوهش شامل کل محتوای فصل «حواس» کتاب زیست شناسی پایه یازدهم دوره دوم متوسطه (چاپ 1404-1403) بود و ابزار گردآوری داده ها، فرم محقق ساخته بر اساس مؤلفه های خلاقیت گیلفورد بود که روایی آن توسط پنج نفر از کارشناسان تعلیم و تربیت و اساتید زیست شناسی تأیید شد. برای بررسی پایایی، دو کدگذار مستقل ۲۰٪ از داده ها را به طور جداگانه کدگذاری کردند و میزان توافق آن ها با استفاده از روش توافق بین کدگذاران ارزیابی شد. برای تحلیل داده ها، محتوای فصل به سه بخش متن، تصاویر و فعالیت ها تقسیم شد و هر واحد محتوا به صورت جمله به جمله با مؤلفه های خلاقیت کدگذاری گردید. نتایج نشان داد از مجموع 220 واحد کدگذاری شده، 106 واحد (48%) مربوط به حافظه شناختی، 68 واحد (31%) به تفکر همگرا، 25 واحد (11.5%) به تفکر واگرا و 21 واحد (9.5%) به تفکر ارزشیاب اختصاص یافته است. این یافته ها نشان می دهد که کتاب مورد بررسی تأکید بیشتری بر حافظه شناختی دارد و سایر ابعاد خلاقیت، به ویژه تفکر واگرا و ارزشیاب، کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. این نتایج می توانند به طراحان محتوای آموزشی، معلمان و برنامه ریزان درسی در جهت تقویت فعالیت های خلاقانه و توسعه تفکر واگرا و ارزشیاب در کتاب های درسی کمک کنند.