علی هراتی

صدرالمتألهین و هایدگر ازآن رو که هر دو با نقد دیدگاه های غالب در فرهنگ فلسفی متبوع خود، در پی بازخوانی و ارائه تفسیری نو از مفهوم «علیت» اند، بستری مناسب برای بررسی های مقایسه ای فراهم می آورند. صدرا در سه دوره از حیات فکری خود، مفهوم مزبور را به ترتیب با سه مفهوم «وجود رابطی»، «وجود رابط» و «تشأن» پیوند می دهد. اگرچه در دو دوره نخست، تا حدی معنای متعارف «علیت» حفظ شد، اما در دوره سوم و در پرتو باور به نظریه «وحدت شخصی وجود»، با نفی ثنویت مألوف میان علت و معلول، معلول به مثابه شأنی از شئون علت و تطوری از تطورات آن تلقی گردید و بدین سان، معنای رایج «علیت» کنار گذاشته شد. هایدگر نیز با عبور از تلقی های سنتی از علت های چهارگانه ارسطویی، علیت را با «مسئول بودن» و «راهی کردن چیزی برای حضور» پیوند می زند. او ضمن نقد معنای متداولِ «سبب بودگی و اثرگذاری» در علیت، آن را با دو مفهوم «پوئسیس» و «اَلِثیا» قرین می سازد. هایدگر در درس گفتارهای اصل بنیاد همانند ملاصدرا با نفی معنای متعارف علیت، آن را در پرتو ظهور و آشکارگی بی واسطه هستی فهم می کند. با وجود شباهت های ساختاری در مواجهه با اصل «علیت»، پایگاه فلسفی، دغدغه های فکری و روش شناسی این دو فیلسوف، به روشنی از یکدیگر متمایزند.