عباس صلواتی

شهر قزوین در بیشتر دوره های اسلامی یکی از مهم ترین مراکز تولید و گسترش علوم دینی و مهد پرورش عالمان و مجتهدان بزرگ و نام آوری بوده است. پیشینه شکل گیری و رونق ساخت مدارس و نهادهای آموزشی در این شهر به قرن چهارم هجری باز می گردد. ساختمانِ مدرسه به عنوان یک بنای مستقل آموزشی، نتیجه تلاش های گسترده ای بود که با هدف ایجاد فضایی مجزا برای آموزش و اسکانِ طلاب مستقل از مسجد   و جبران محدودیت های کانون های آموزشی پیش از مدرسه شکل گرفت. با این همه برخی مساجد کارکرد آموزشی خود را به طور کامل از دست نداند و ارتباط کالبدی و عملکردی آن ها با مدارس تداوم یافت. از همین رو مسجد مدرسه ها نمونه ای برجسته از این تعامل در معماری تاریخی ایران به شمار می آیند و پس از مساجد، در زمره ارزشمندترین بناهای معماری دوره اسلامی ایران محسوب می شوند. این بناها با هدف پاسخ گویی به نیازهای آموزشی، سکونتی و عبادی طراحی شده و از منظر معماری و ساماندهی فضایی واجد اهمیت و ارزش قابل توجهی هستند. شهر قزوین با پیشینه ای غنی در مدرسه سازی، به ویژه در دوره پایتختی صفوی و بعدها در دوره قاجار و با برخورداری از مجموعه ای ارزشمند از مدارس تاریخی برجای مانده، جایگاهی مهم را در مطالعه معماری مدارس تاریخی ایران دارد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی و بر اساس مطالعه میدانی و مشاهده مستقیم، به تحلیل عناصر کالبدی و الگوهای ساماندهی فضایی مدارس تاریخی قزوین و مقایسه آن ها با نمونه های مشابه در معماری ایران می پردازد. بررسی نقشه ها، مشاهدات میدانی و ادراک مستقیم فضا مبنای تحلیل ها را تشکیل می دهد. یافته ها نشان می دهد که مدارس تاریخی قزوین واجد الگوهای فضایی مشخص و تکرار شونده ای هستند که شناخت آن ها می تواند در بازشناسی اصول اصیل معماری مدارس تاریخی ایران مؤثر باشد.