شیرین خالق پناه

مجموعه شیخ صفی الدین اردبیلی از منظر معماری اسلامی دارای اهمیتی فوق العاده است. در این بنا، تمامی فنون مختلف تزیین در هم آمیخته اند؛ از نقاشی های روی گچ گرفته تا کاشی های معرق، کاشی های منقوشِ لعاب دار و حتی کهن ترین شیوه های آجرکاری. تقدس هنر نزد معماران و هنرمندان دوره صفوی، به آفرینش شاهکارهایی در معماری انجامیده است. تأثیر آموزه های عرفانی این هنرمندان در کاربرد انواع نقوش هندسی در آثار معماری دوره صفوی نمود یافته است. ارتباط میان معانی عرفانی اعداد و اشکال هندسی و همچنین پیوند ریاضیات با سایر هنرها، در خلق آثار معماری امری اجتناب ناپذیر است. آمودهای معماری نه تنها جنبه ای تزئینی ندارند، بلکه بازتابی از جهان بینی توحیدی و تجلی عینی مفاهیم سلوکی و عارفانه اند. هدف اصلی این پژوهش، بررسی نقوش هندسی در آمودهای بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی (با تأکید بر شناخت اشکال و اعداد) و سپس بررسی احتمال ارتباط معنایی آن ها با مضامین عرفانی است. روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه ای و برداشت های میدانی انجام گرفته است. کاربرد اعداد و نمادهای عددی در عرفان، اشاره به رمزآلود بودن عالم هستی و ارتباط معنایی میان تفکرات عرفانی، طبیعت، ریاضیات و هندسه دارد که در تزئینات معماری مجموعه شیخ صفی انعکاس یافته است. ترکیب و چرخش انواع آلات گره، موجب شکل گیری نقوش هندسی گوناگون در تزئینات معماری این مجموعه شده است. حرکت نقوش هندسی حول یک محور اصلی (مانند دایره، گنبد و اشکال دوار)، نمادی از ارتباط میان اجزاست؛ یکپارچگی و پیوستگی میان اجزا و کل بنا نیز تمثیلی از اتصال جهان هستی به عالم الهی به شمار می آید.    

هندسه به عنوان یکی از بنیادی ترین اصول در شکل گیری و سازمان دهی فضاهای معماری، جایگاهی ویژه در بناهای مذهبی و عبادتگاهی دارد. این عنصر نه تنها عامل نظم دهنده به ساختار کالبدی بناست، بلکه به مثابه زبانی نمادین، ارتباط میان انسان، فضا و امر قدسی را برقرار می سازد. در هر مکتب فکری و مذهبی، هندسه بر اساس نوع جهان بینی، مفاهیم هستی شناختی و الگوهای ذهنی آن مکتب شکل گرفته و تجلی عینی باورهای درونی را در کالبد بناها ممکن می سازد. در این میان، فضاهای عبادی در آیین مسیحیت، به ویژه کلیساها، به عنوان مکانی برای نیایش و تعالی روح، واجد نظم و هندسه ای خاص هستند که در خدمت معنا و کارکرد عبادی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تأثیر مفهوم « کهن الگوها» یا کهن الگوهای جمعی بر شکل گیری هندسه و تناسبات کالبدی کلیساهای تاریخی شهر تبریز انجام شده است. این کلیساها شامل کلیسای کاتولیک ها (عذرای توانا)، مریم مقدس، مریم ننه و سرکیس مقدس می باشند که هر یک نمونه ای شاخص از ترکیب هنر، اعتقاد و دانش معماری در بستر فرهنگی خاص خود هستند. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی است و بر پایه مطالعات کتابخانه ای، تحلیل متون نظری مرتبط با کهن الگو و نمادگرایی در معماری مذهبی، و برداشت های میدانی از کالبد بناها استوار است. در این پژوهش، ابتدا ساختار هندسی و تناسبات کالبدی پلان ها، نماها و عناصر شاخص معماری این کلیساها بررسی شده و سپس ارتباط معنایی و نمادین آن ها با کهن الگوهای مفهومی همچون مرکزیت، محوریت، تقارن، نور و تعالی تحلیل گردیده است. یافته ها نشان می دهد که حضور کهن الگوها در ساختار هندسی کلیساها، نه تنها به نظم فضایی آن ها شکل داده، بلکه معنا و هویتی قدسی به کالبد معماری بخشیده است. در نتیجه، هندسه در معماری کلیساهای تبریز را می توان زبانی نمادین دانست که میان جهان مادی و معنوی پیوند برقرار کرده و بُعدی از تجربه روحانی را در قالب فرم و فضا متجلی می سازد .