سید احمدرضا موسوی

بحث تمدن سازی اسلامی ازجمله موضوعات مهم مطرح شده در مجامع علمی و دینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی است که با بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی وارد عرصه جدیدی شده است. پرسش اصلی این مقاله چیستی اقسام رویکردها در تبیین نسبت فقه با تمدن سازی و امکان سنجی نقش آفرینی فقه در ساحت تمدنی بر اساس آن است. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی صورت پذیرفته و روش رویکردهای متفاوت در تبیین نسبت فقه و تمدن سازی اسلامی را واکاوی کرده است؛ از یک سو رویکرد فقه فردی قرار دارد که تمدن سازی را عرصه عقل جمعی می داند و نقش فقه را به تنظیم گری اخلاقی فرو می کاهد و از سوی دیگر رویکرد روشنفکری دینی است. دو روشنفکر اصلی که می توان آن ها را نماینده سرشناس مخالفان ورود فقه به عرصه تمدن سازی دانست، عبدالکریم سروش و محمد مجتهدی شبستری هستند. این دو تحت تأثیر مبانی خود خصوصاً نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت و هرمنوتیک، قائل به عدم نقش آفرینی فقه در فرایند تمدن سازی هستند. در مقابل این دو نگاه، رویکرد فقه سرپرستی قرار دارد. محمدمهدی میرباقری نمونه ای از معتقدان به آن است که با توجه به مبانی خود چون دین حداکثری و فقه جامع، قائل به نقش آفرینی فقه در عرصه تمدن سازی است. براساس این رویکرد، فقه از ظرفیت و استعداد بسیاری برای نقش آفرینی در تمدن سازی برخوردار است. البته رسیدن به این مهم نیازمند تحول عمیقی در فقه و تفقه دینی است؛ تحولی که شمولیت فقه و تفقه را گسترش دهد و فقه را از سرپرستی نظام افعال مکلفین به سرپرستی جامعه در حال تغییر ارتقا دهد.