محمدفرید مصلح

بیان مسئله: دسترس پذیری در معماری و شهرسازی معاصر به عنوان یک ارزش شناخته می شود. از آن جا که الگوهای فضامند و سیاسی امروزی برگرفته از نظریات و تجربیات تاریخی غربی است، در این تحقیق کوشش شده تا انگاره دسترس پذیری در بستر تاریخی سیاستِ فضا در ایران جست وجو شود. هدف پژوهش: هدف این تحقیق بررسی ضرورت و چگونگی دسترس پذیری عموم مردم به شخص شاه در دوره میانه اسلام است. قرون میانه، عصر طلایی اسلامی است که دانش نظری سیاسی هم پا با قدرت سیاسی پویایی داشته است. روش پژوهش: در این تحقیق، متن شش سیاست نامه دوره میانه اسلام، یعنی قابوس نامه عنصرالمعالی، سیاست نامه نظام الملک، نصیحه الملوک امام محمد غزالی، تحفه الملوک، اخلاق ناصری نصیرالدین طوسی و مرصادالعباد نجم رازی توجه شده است. هدف از مطالعه این منابع دسته اول، استخراج تجویزها و دستوراتی است که الگوها و سازوکارهای دسترس پذیری شاه را در سطح خُرد توضیح می دهند و یک خرد روایت مطلوب از نخبگان سیاسی آن زمانه را بازتاب می دهد. نتیجه گیری: اگرچه حکمتِ عملی سیاست نامه ها توصیه هایی برای تطویلِ عمرِ رژیم سیاسی استوار بود و همچنین ضروری است که به دور از زمان پریشی، از معادل انگاشتن نسبت رعیت به شاه با شهروندان معاصر به دستگاه سیاسی حاکم اجتناب کرد، اما در صورت پرسش از چگونگی به جای چیستی، چند چرخش گفتمانی در سیاست نامه ها نمایان می شود. سیاست نامه ها، به منزله ابزارِ تظاهر به توجیهِ مشروعیت، به تدریج از سطحِ صرفِ تظلّم خواهی عبور کرده اند؛ چنانکه در سیاست نامه و نصیحه الملوک نمونه های فضامندِ ارجاع یافته به پیش از اسلام و صدر اسلام دیده می شود، با این حال در سیاست نامه های متأخر از قرون میانه، محورِ رعیت و نیز دالِ احسان در کنارِ دالِ عدالت برجسته تر است. احسانِ به مردم بسترِ دسترس پذیری را فراهم می سازد و اوجِ این توجه در مرصادالعباد است؛ جایی که دسترس پذیری/ایتاء ذی القربی هم ارزِ عدالت نهاده می شود و به جای شمارشِ فضیلت ها، «حالتِ شاه» را در نظر می گیرد.