هنگامه شاه بیکی

قیام امام­حسین (ع) یکی از وقایع بسیار مهم در تاریخ اسلام است که تأثیرات عمیقی بر فرهنگ ایران، از جمله ادبیات و هنر، داشته و نشانه­های آن به­ویژه در هنر نقاشی پرده‌های عاشورایی ظهور پیدا کرده‌ است. در این پژوهش خوانش نگاره­های واقعه‌ی­کربلا بر پرده‌ی ­قلمکار حسینیه‌ی ­کبابی بیرجند مربوط به دوره‌ی ­قاجار، که ازجمله نقاشی­های مرتبط با تعزیه است، مورد توجه قرار گرفته ‌است. در این راستا و به­منظور فهم بهتر این نقاشی، سیر تحول عاشورا­نگاری دوره‌ی ­قاجار نیز بررسی شده است. روش تحقیق پیش­رو تحلیلی ـ تطبیقی و براساس منابع کتابخانه­ای و تحقیقات میدانی انجام گرفته ‌است. مهم‌ترین اهداف پژوهش دسته‌بندی مضامین پرده‌ی مزبور (براساس ترتیب روایت واقعه و تطبیق آن با اسناد تاریخی مرتبط) است. دستیابی به عوامل فرهنگی و مذهبی تأثیرگذار بر شکل‌گیری مضامین آن نیز براساس متون و عاشورانگاری‌ دوره‌ی قاجار انجام شده‌ و بدین‌منظور این اثر با چهار داده‌ی فرهنگی دیگر با مضمون عاشورا تطبیق داده ‌شده است. از مهم‌ترین دستاوردهای پژوهش پیش­ رو می‌توان به­ شناسایی دوازده صحنه‌ی از واقعه‌ی کربلا در این اثر اشاره‌کرد که با محوریت حضرت عباس (ع) و آب شکل‌ گرفته ‌است. علاوه بر این، تداوم حیات فرهنگ شفاهی و شنیداری از دوره‌ی صفوی در انتقال تجربه‌ی رنج به ‌گفته‌خوان و همچنین منابع مکتوب دوره‌ی قاجار، که گاه پیش‌زمینه‌ی شکل‌گیری رویدادهای فراواقعی در این اثر هستند، قابل توجه است و از این منظر با دیگر آثار عاشورانگاری در دوره­‌ی قاجار هم‌راستا است. همچنین در تمام نمونه‌های مورد پژوهش اهمیت و احترام ویژه به اهل­بیت، درحالت‌های گوناگون و حتی شهادت، از مواردی است که گفته‌پرداز با ترکیب شبکه­ای از معانی پنهان متصل به­هم به آن‌ها پرداخته‌‌است. به­طور کلی، می‌توان گفت تنوع مضامین مستقل با تأکید بر درک بیشتر رنج اهل‌بیت و پویایی اثر مورد مطالعه، از دلایل تداوم حضور آن در مناسک عزاداری امروز در حسینیه‌ی کبابی بیرجند است.