تصوف در جهان اهل سنت، تهدید یا فرصت؟
منبع:
کلام و ادیان سال ۵ زمستان ۱۴۰۲ شماره ۴ (پیاپی ۱۲)
43 - 74
حوزههای تخصصی:
جریان تصوف بهعنوان پدیدهای فرهنگی و اجتماعی، هم در میان شیعیان و هم در اهلسنت رشد کرده، و اصول خود را با زمینههای مذهبی گوناگونی منطبق ساخته است. بااینحال، تصوف در جهان تشیع و اهلسنت با تفاوتهای فاحش در نگاه و رویکرد مواجه است. در رویکردی همگانی، به همان اندازه که تلاش میشود تصوفِ شیعی تحت فشار و محدودیت و انزوا قرار بگیرد، کوششهایی جهت تقویت و گسترش صوفیگری در جوامع و ممالک اهلسنت صورت میگیرد. نظر بر این است که تصوف سنی، بهدلیل تأکید بر اصولی چون محبت اهلبیت:، زیارت، توسل، دعا و شفاعت، میتواند بهعنوان یک بستر مناسب برای تقریب میان مذاهب اسلامی و مقابله با افکار افراطی مانند سلفیگری و وهابیت ایفای نقش کند؛ اما این نگرش غالباً از عیبها و آسیبهای فرهنگی، اجتماعی و اعتقادی تصوف چشمپوشی کرده و یا بهسادگی از کنار آنها میگذرد. پژوهش پیشِرو با رویکردی توصیفی-تحلیلی و مبتنیبر منابع کتابخانهای، به بررسی چندی از مهمترین آسیبها و چالشهای فرهنگی، اجتماعی و اعتقادی تصوف سنی پرداخته است و بهویژه تأثیرات منفی آن بر مذهب امامیه را کنکاش میکند. یافتههای تحقیق، حاکی از آن است که هرگونه رویکرد مطلقگرایانه در پذیرش یا انکار تصوف سنی، رویکردی ناصواب است. صوفیگری، مجموعه پیچیده و متنوعی از اندیشهها و رویکردهای گوناگون است که ارزیابی آنها در سطح کلی و مطلق، امکانپذیر نیست. تردیدی نیست که غالب طریقتها، از رواج اندیشههای وهابیت و سلفیه در میان مسلمانان جلوگیری میکنند؛ اما خود میتوانند سرمنشأ آسیبها و آفتهایی باشند که باید به آن توجه شود.