محمد انصاریان

فخر رازی دربارهٔ چگونگی صدور فعل اخلاقی از انسان دو دیدگاه متمایز دارد : او نخست به تعامل نفس و بدن ، و نقش قوا و ساختار جسمانی در صدور فعل اخلاقی اشاره کرده و در نظریهٔ دوم ، (نظریهٔ مراتب نفوس)، انسان ها را به سه دستهٔ «مقربین»، «اصحاب الیمین » و «اصحاب الشمال » تقسیم می کند که هر کدام ظرفیت ها و جایگاه اخلاقی متفاوتی دارند . مقربین ، غرق در معارف الهی و متصل به علم ریاضت روحانی اند ، اصحاب الیمین دارای استعداد حرکت به سوی کمال و علم اخلاق اند ، و اصحاب الشمال فاقد هر گونه قابلیت تحول اخلاقی اند . فخر رازی با تأکید بر ماهیت ذاتی و غیرقابل تغییر نفوس ، تغییر اخلاقی را برای برخی افراد ناممکن می داند که این دیدگاه با مفاهیم معاصر ضعف اراده و بی پروایی اخلاقی نیز ارتباط دارد ؛ اگرچه سخت گیری بیشتری دربارهٔ امکان تحول اخلاقی در پی دارد . او در اثبات تفاوت ماهوی میان نفوس ، تفاوت های اخلاقی کودکان را ناشی از تفاوت های ذاتی نفس آنها می داند و تأثیر بدن و محیط را ردّ می کند که البته ، به دلیل غفلت از عوامل ژنتیکی و پیشازادی ، تعمیم نادرست از تفاوت های رفتاری به تفاوت ماهوی ، کم توجهی به تأثیر محیط های ، مورد نقد قرار گرفته است . در این مقاله ، ضمن اشاره به خاستگاه عقلی و قرآنی دیدگاه فخر رازی ، به اهم نقدهایی که به نظریهٔ مراتب نفوس فخر رازی وارده شده ، پرداخته شده است .