فائزه سنجابی

این پژوهش با رویکردی انتقادی و میان رشته ای به بررسی «معلولیت های پنهان» در طراحی شهری می پردازد. تمرکز آن بر کوررنگی است که اگرچه در ظاهر آشکار نیست، اما تجربه و مشارکت اجتماعی را محدود می سازد. در این چارچوب، مفهوم «طراحی پیشگیرانه» به عنوان رویکردی مطرح می شود که از همان مراحل آغازین، اصول دسترس پذیری و تنوع ادراکی را لحاظ می کند تا مانع بازتولید موانع گردد. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل مفهومی–نقادانه و نشانه شناسی فضایی با بهره گیری از شبیه سازی ادراک رنگ در مترو، میادین و فضاهای عمومی است. یافته ها نشان می دهد اتکای صرف به رنگ منجر به «طرد خاموش» کاربران دارای معلولیت های پنهان می شود و ضرورت نظام نشانه گذاری چندلایه و چندحسی را برجسته می سازد. این مقاله با تمرکز بر عدالت ادراکی، چارچوب «طراحی بدون افشا» را به عنوان الگویی نوین برای طراحی فراگیر و سیاست گذاری شهری ارائه می دهد.

مقدمه: این پژوهش چارچوب نظری-مفهومی «شهر ادراک محور شناختی» (CPU) را معرفی می کند؛ رویکردی که نورواوربانیسم، عدالت ادراکی و هوش مصنوعی را در قالب مدلی برای شهرهای هوشمند انسان محور یکپارچه می سازد. در شرایطی که شهرها زیر فشار دیجیتالی شدن و تراکم حسی قرار دارند، الگوهای رایج بیشتر بر کارایی متمرکزند تا تجربه انسانی. CPU این عدم توازن را به چالش می کشد و شهر را یک اکوسیستم شناختی-ادراکی می داند که در تعامل با ادراک و احساس انسان شکل می گیرد. این چارچوب تأکید می کند که هوشمندی واقعی زمانی محقق می شود که فناوری با نیازهای ادراکی و شناختی شهروندان هم سو شود. هدف پژوهش: هدف اصلی این مطالعه، توضیح، تبیین و عملیاتی سازی چارچوب CPU به عنوان پلی میان ادراک انسانی و فناوری شهری است. انتخاب «اختلال دید رنگی» (CVD) به عنوان مطالعه موردی، نشان می دهد که چگونه می توان تنوع حسی و ادراکی را به طور نظام مند وارد طراحی شهر هوشمند کرد. این پژوهش خلأ های نظری و سیاستی میان علوم اعصاب، عدالت ادراکی و تحلیل های هوش مصنوعی را پر کرده و مسیر جدیدی برای حکمرانی فراگیر و روان حامی ارائه می دهد. روش شناسی: روش پژوهش نظری-مفهومی است و بر مرور انتقادی منابع، ادغام بینارشته ای و تحلیل مقایسه ای مبتنی است. سپس چارچوب CPU از طریق مطالعه شهر بانکوک —شهری متکی بر کدگذاری رنگی و اشباع بصری—آزمون می شود. با استفاده از شبیه سازی ادراکی مبتنی بر هوش مصنوعی و یافته های نورواوربانیسم درباره استرس و بار شناختی، نحوه تجربه محیط برای افراد دارای اختلال دید رنگی تحلیل شده است. یافته ها و بحث: نتایج نشان می دهد که الگوهای هوشمندسازی همچنان تکنوکراتیک اند و تجربه ادراکی شهروندان را نادیده می گیرند. CPU سه ستون مکمل ارائه می دهد: ۱) نورواوربانیسم و تأثیر محیط بر مغز؛ ۲) عدالت ادراکی به عنوان بُعد تازه ای از عدالت شهری؛ ۳) هوش مصنوعی به عنوان واسطی برای مدل سازی تفاوت های ادراکی و ارائه راهکارهای پیش بینانه. مطالعه بانکوک نشان می دهد عناصر چندکُدی، نورپردازی تطبیقی، و بهینه سازی کنتراست می توانند خوانایی و راحتی روانی را افزایش دهند. نتیجه گیری: CPU نه تنها چارچوبی نظری، بلکه ابزاری سیاست گذارانه و راهبردی برای تحقق «پایداری شناختی» در شهرهای آینده است؛ رویکردی که با تدوین شاخص های ارزیابی، راهنماهای طراحی و سازوکارهای حکمرانی، تضمین می کند فناوری در خدمت ادراک، احساس، سلامت روان و کرامت انسانی قرار گیرد.