فاطمه یوسف پور سیفی

زبان شعر، زبانی دیگرگونه است و شاعر برای آشنایی زدایی و گریز از عادت زدگی و خودکارشدگی(اتوماتیزه) زبان، همواره تمهیداتی را به کار می گیرد. این تمهیدات شامل دو مجموعه بزرگ عدول از هنجارهای زبان و افزودن بر قواعد زبان می شود. جفری لیچ از زبان شناسان انگلیسی ضمن اینکه ادبیات را مسأله ای زبانی می داند، هشت نوع هنجارگریزی مشخّص کرده است که یکی از آن، هنجارگریزی نوشتاری است. در هنجارگریزی نوشتاری، شاعر در شکل نوشتار تغییر ایجاد کرده و تمهیداتی را به کار می گیرد تا از طریق شکل نوشتار غرابت ایجاد کرده و مایه آشنایی زدایی و برجسته سازی شود. شاعران ضمن برجسته سازی و ایجاد غرابت در زبان شعر با این شیوه، مفاهیمی ثانوی را در قالب شکل نوشتار انتقال می دهند. در این حالت شعر به نقّاشی نزدیک می شود و خواننده از شعر لذّت بصری نیز می برد. هنجارگریزی نوشتاری گامی در جهت خلق هماهنگی و هارمونی بین فرم و محتوا و عامل زیبایی است. علی باباچاهی از شاعران معاصر فارسی نیز از این نوع هنجارگریزی در شعر خود استفاده کرده است. پژوهش حاضر این نوع هنجارگریزی را با روشی توصیفی-تحلیلی در شعر باباچاهی مورد بررسی و کاوش قرار داده است. نتیجه پژوهش حاضر گویای این است که باباچاهی ضمن آشنایی زدایی و برجسته سازی زبان شعرش با کاربست این نوع هنجارگریزی مفاهیمی ثانوی را نیز بر آن حمل کرده و همچنین با تقویت هماهنگی فرم (شکل نوشتار) و محتوا زیبایی هنری ایجاد کرده است

سبک، صدای ذهن نویسنده است و آنچه بر قلم جاری می شود نمود عینی این ذهن است و هماهنگی بین ذهنیت و روساخت شعر، اصلی گریزناپذیر. شعر، خودآگاه و ناخودآگاه عرصه هماهنگی ها و تناسب هاست. ماهیت هنر با اصل هماهنگی گره خورده است و هنر به مثابه یک کل، زیبایی و تأثیرش را از هماهنگی اجزایش می گیرد. بنابراین در هنر شعر می توان هماهنگی ها را در سطوح متفاوت جست. شعر، ساختاری است که فرم و محتوا هماهنگ با هم در خلق تأثیر و زیبایی عمل می کنند. هماهنگی بین زبان و محتوا، موسیقی و محتوا، تصویر و محتوا و دیگر عناصر روساختی و ژرف ساختی، عنصری بنیادین در تأثیربخشی شعر است. یکی از هنری ترین هماهنگی ها در شعر در عرصه هماهنگی ذهنیت و تصویر اتفاق می افتد؛ به این شکل که تصویر، آیینه جهان بینی و ذهنیت شاعر و گرایش ایدئولوژیک خاص او می شود. این هماهنگی بخصوص در اشعار شاعران اندیشه مدار و ایدئولوژیک، بیشتر مشهود است. شعر پایداری نیز نمونه های بی بدیلی از این هماهنگی را عرضه کرده است. پژوهش حاضر، این هماهنگی را در شعر محمدرضا ترکی و محمد مهدی سیار مورد کاوش قرارداده و با روشی توصیفی-تحلیلی، در آشکار کردن تجلی های این هماهنگی، کوشیده است. نتیجه پژوهش، نشان از خلق تناسب های هنری در زمینه تصویر و ایدئولوژی در شعر این دو شاعر پایداری دارد.