محمد متقیان

ماکس وبر، از یک سو در نقدِ کلان روایت های مطلق گرایانه مدرنی نظیر هگل، دورکیم و نظایر آنها با تمسک به نیچه، در مقاله علم به مثابه حرفه، صورت های معرفت انسانی را پدیده های منحصربه فرد تاریخی می داند که تحت تأثیر تجربه «زندگی» شکل می گیرند. ازسوی دیگر او برای گریز از نسبی گرایی ناشی از تاریخیت (historicity)، با طرح ایده هایی نظیر قرابت گزینشی، علیت تاریخی و معنای خاصی از عینیت، از ابزار روشیِ ایدئال تایپ برای فهم پدیده های اجتماعی بهره می گیرد. در این مقاله پس از توضیح مبسوط دیدگاه وبر درباره جامعه شناسی معرفت، اشاره خواهیم کرد که نظریه وبر هرچند در توضیح منطق تحولات تاریخ علم و معرفت برای غلبه بر دوگانه نسبی گرایی-مطلق گرایی راهگشا است، اما در توضیح لحظه تاریخیِ خودِ نظریه وبر ناکام و بحران زده است. در پاسخ به این بحران، به طرح دیدگاه استاد منیرالدین حسینی در حوزه جامعه شناسی معرفت خواهیم پرداخت. در نظر حسینی، اگر چه تعینات اجتماعی-تاریخی معرفت، نقش مهمی در تکوین نظریات علمی دارد، اما او برای عبور از بحرانِ وبری، جامعه و تاریخ را واحد فاعلِ محوری دانسته که دارای ولایت تاریخی-اجتماعی است. باتوجه به ارتباط ولایت و قواعدِ ربوبی الهی، امکان برون رفت از بحران وبری ممکن خواهد شد.

امروزه زبان دین از جهات مختلفی مورد تحلیل قرار گرفته است. پس از انقلاب اسلامی به دلیل رشد احساس نیاز به دین، تفقه در دین با رویکرد تکاملی ضرورت پیدا کرد. زبان دین که ابزار و طریق مفاهمه با شارع است، یکی از مهم ترین ابزار توسعه منطق استنباط از متون دینی شناخته می شود. در مقاله حاضر، به روش توصیف و تحلیل، دیدگاه های برجسته نزد دانشمندان مختلف از جمله اصولی ها، اخباری ها، عرفا و زبان شناسان در باب زبان دین، گزارش و ارزیابی شده، سپس با تکیه بر اصول اجتهاد دینی، معیارها و عناصری زبان شناختی برای تفقه تکاملیِ دین، از جمله ارتقای منطق استنباط، دخالت دادن مبانی کلامی در شناخت زبان، توسعه نگاه از اجتماعی به تاریخی بودن زبان دین و نگاه تکاملی و تأسیسی به زبان دین، ارائه شده است. حاصل این تحقیق، وجود نوعی انفعال و ناکارآمدی در همه نظریه های مطرح در جهت توسعه و تکامل نیاز به دین در عرصه حیات اجتماعی بشر است. همچنین این نتیجه به دست آمده که به منظور تکامل فهم و تفقه قرآن و دین و گسترش حداکثری قلمرو دین در همه حوزه های زندگی فردی و اجتماعی، به ارائه نظریه ای جدید نیاز است.