نوشین بساطی

محیط زیست نقش کلیدی و تعیین کننده ای در زندگی انسان دارد و گفتمان های موجود به ویژه در مورد معضلات و مشکلات مربوط به محیط زیست، نقش مهمی به جهت دهی افکار و رفتار جوامع و دولت ها در مقابل این معضلات دارند. هدف پژوهش حاضر تحلیل گفتمان زیست محیطی روزنامه ایران درباره موضوع پتروشیمی میانکاله است. داده های پژوهش شامل دوازده مقاله است که طی سال 1401 درباره جنبه های زیست محیطی احداث این پتروشیمی در روزنامه مذکور منتشر شده است. روش پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است و داده ها در چارچوب رویکرد زبان شناسی زیست محیطی استیبی (2015، 2021) بررسی شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که هم در گفتمان مخالفان و هم موافقان این طرح مؤلفه های مختلفی را می توان شناسایی کرد اما گفتمان مخالفانِ طرح قوی تر و غنی تر بوده و در آن از تمامی 9 مؤلفه تحلیل گفتمان استیبی استفاده شده است. براساس این نتایج، مهمترین موضوعی که در گفتمان مخالفان توسط مؤلفه های مختلف مانند قالب بندی، استعاره، روایت، ارزیابی و برجسته سازی بیان شده است بحث عواقب زیست محیطی مخرب پتروشیمی میانکاله و اثرات منفی آن بر زندگی، اشتغال و سلامت ساکنان بومی منطقه است. در حالی که مخالفانِ طرح، بحث اشتغال زایی را مورد تأکید قرار داده اند.

پژوهش حاضر با هدف تحلیل گفتمان زیست محیطی روزنامه ایران درباره موضوع ریزگردها و براساس 14 مقاله منتشرشده در این روزنامه در نیمه اول سال 1401 صورت گرفته است. روش پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است و داده ها در چارچوب رویکرد تحلیل گفتمان لاکلا و موف (1985) بررسی شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که «خارجی بودن منشأ ریزگردها» به عنوان دال مرکزی، نقش محوری در مفصل بندی گفتمان دارد. علاوه بر این دال، مواردی از قبیل «همکاری با کشورهای همسایه» و «همکاری های بین المللی»، «فقدان راهکارهای داخلی و درون مرزی»، «تقویت نقش وزارت امور خارجه»، «تضعیف نقش سازمان محیط زیست» و «عدم همکاری کشورهای همسایه» دال های اصلی هستند که همگی وابسته به دال مرکزی اند. دال های تهی این گفتمان عبارتند از «راه حل عملی» و «عدالت زیست محیطی» و دال شناور «سلامت جسمانی و روانی مردم» است. این گفتمان همچنین در مورد کشورهای عربستان، عراق، ترکیه و سوریه غیریت سازی کرده و آنها را منشأ بحران ریزگردها معرفی کرده است.