غلامرضا نوادری

مکاتب ثنوی به دو اصل مدبر که خیر و شر را تدبیر می کند، باور دارند. دوگانه انگاری در دوران گوناگون، ظهور و بروز یافته و مجوس و گنوس را شاکله داده است. ثنویان و مغان هرکدام به نحوی دوگانگی را تبیین و تعلیل می کردند تا اینکه اسلام با ایدئولوژی وحدانی به تقابل با ایشان اهتمام تام ورزید. این مقاله با روش تحلیلی - انتقادی و استناد به متون روایی اسلامی، و با هدف تبیین پاسخ های معصومین(علیهم السّلام) در مواجهه با مکاتب دوگانه انگار و اثبات برتری نظام توحیدی اسلام برابر این انگاره ها، به بررسی و نقد انگاره های مکاتب ثنوی پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که روایات اسلامی با معیارهایی عقلانی، باورهای ثنوی را به چالش کشیده اند و توحید را تنها مسیر منطقی می شمارند. برهان قاطع اسلام چنان خردمندانه بود که در طول عصرها، انگاره های ثنوی را به تاریک نای تاریخ کشاند و دعوی دوئیت از ادبیات اعتقادی کیش های مختلف برچیده شد. از منظر روایات اسلامی، دوگانه انگاری از هر صنفی که باشد، چه ایرانی و مغانی و چه گنوسی و ثنوی، ویژگی های مشترکی دارد و در یک ارزیابی کلی می توان آنها را با لحاظ مشترکات، قیاس کرد و در پس آن، ممیزه های هریک را به تفکیک بررسی کرد. این مقاله با بررسی روایات اسلامی در نقد کیش های دوگانه انگار و اسطوره ساز، چهارده نقد روایی بر ثنویت اساطیری استخراج کرده است و توحید را تنها مسیر عقلانی می شمرد.

در گذشته معلولان جدای از سختی هایی که به طور طبیعی متحمل می شدند، قربانی باورهایی بودند که بیماری و نقص آنان را به نیرو های ماورایی منسوب می کرد. بسته به باور های موجود برای درمان معلولان، گاه به شکنجه آنان دست می زدند و چه بسا در جوامعی کشته می شدند. در ایران باستان، آفرینش بیماری و معلولیت به اهریمن نسبت داده می شد و این مسئله می توانست تأثیر مهمی در جهت دهی نوع نگرش جامعه به این دسته از انسان ها داشته باشد. هدف از این پژوهش نشان دادن نقش اهریمن در مقام آفریننده نقص و بیماری در تنزل جایگاه اجتماعی معلولان در ایران باستان است. و تلاش می کند به این پرسش پاسخ دهد که اعتقاد به اهریمن به عنوان منشأ نقص و بیماری، چه تأثیری بر نگرش جامعه راجع به معلولان داشت و چه محرومیت هایی را برای آنان به وجود می آورد؟ پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با مطالعه کتابخانه ای سامان یافته است. براساس یافته های این پژوهش، معلولیت، داغی اهریمنی خوانده می شد که براساس اسطوره ها آنان را از حق زندگی محروم می کرد. این نوع نگاه به معلولیت، نتایج سنگینی برای معلولان در پی داشت و نتایج آن در فقه و آیین های زرتشتی نمودار شد. با این نگاه، معلولان از حضور در برخی مراسمات دینی منع می شدند. سخت گیری های طاقت فرسا درباره پاکی آیینی، معلولان از به دست آوردن مناصبی مانند روحانیت و پادشاهی بازمی داشت و پذیرش آنان را در جامعه زرتشتی با مشکل روبه رو می کرد.