سید نصرالله موسوی منش

روایات أهل سنت در موضوع جمع آوری قرآن به پنج قسم کلی تقسیم می شوند و هر کدام از این اقسام دسته و گروه های مختلفی را شامل می شود. اختلاف های موجود در مضمون این روایات باعث ایجاد تعارض و تناقض بین این أخبار شده است. از سوی دیگر، تمام این روایات خبر واحد می باشند، امّا محفوف به قرائن قطعی هستند. این نوشتار بر آن است تا این مسأله را مورد واکاوی تحلیلی انتقادی قرار دهد. بر اساس مهم ترین یافته های این نوشتار، پیامبر اکرمO علاوه بر ترغیب مسلمانان به نگاشتن آیات قرآنی، خود نیز هر آنچه از آیه های قرآن نازل می شد، توسط کاتب شخصی خود بر روی قطعه هایی از کاغذ، پوست، حریر و.. در نسخه ی خاصی ثبت کرده و نزد خویش نگه داری می کرد، امّا از آنجا که رسول خداO در حال حیاتبود هر لحظه احتمال نزول آیه های قرآنی می رفت، بنابراین تدوین این آیه ها در یک مصحف که ابتدا و انتهای مشخصی داشته باشد تا هنگام پایان یافتن نزول قرآن امکان نداشت؛ به همین جهت پیامبر گرامیO این وظیفه ی مهم را به جانشین معصوم خود که حافظ و مبیّن کتاب الهی بود، سپردند و أمیرمؤمنانQ نیز پس از رحلت پیامبرO به این مهم پرداخت، امّا مصحف ایشان به دلایلی پذیرفته نشد. از سوی دیگر، چون قرآن نخستین مرجع تشریع دین اسلام است، ضرورت داشت دستگاه خلافت وقت از دیگر حافظان و کاتبان وحی استفاده کنند تا با جمع آوری آیه های قرآن از روی قطعات سنگ، چوب، کاغذ، استخوان و آنچه را که در سینه ها به صورت متواتر حفظ شده بود، قرآن را ضبط نمایند و خلأ از دست رفتن حافظان قرآن را جبران کنند.

یکی از مباحث مهم در علوم قرآنی، موضوع تاریخ جمع آوری و تدوین قرآن است. از قرون نخستین اسلامی تاکنون، محدثان و مفسران درباره چگونگی گردآوری قرآن، پژوهش و بحث کرده اند. در منابع حدیثی اهل سنت گزارش های گوناگونی درباره این فرآیند ارائه شده که در برخی موارد، موجب طرح شبهاتی درباره اعتبار تاریخی و اصالت مصحف موجود گردیده است؛ ازاین رو، بسیاری از اندیشمندان مسلمان درصدد تبیین و رفع این ابهام ها برآمده اند. هرچند میان علمای اهل سنت اتفاق نظر وجود دارد که در زمان حیات پیامبر اکرم(ص) همه آیات قرآن بر مواد گوناگونی مانند پوست، چوب و استخوان نوشته شده است، اما درباره زمان و شیوه ی گردآوری نهایی و ترتیب سوره ها اختلاف نظرهایی میان آنان دیده می شود. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی انتقادی و به روش اسنادی کتابخانه ای انجام شده است. نویسنده با بررسی منابع معتبر اهل سنت، دیدگاه اندیشمندان را به صورت توصیفی و تطبیقی تحلیل کرده و با ارزیابی انتقادی، تعارض ها و مبانی استدلالی هر دیدگاه را واکاوی نموده است. این تحقیق از نوع کیفی و نظری است و هدف آن، تبیین و نقد علمی سیر تحول دیدگاه های اهل سنت درباره جمع قرآن می باشد. نتایج پژوهش نشان می دهد که اندیشمندان یادشده، با وجود تفاوت های جزئی در روش شناسی، همگی بر اصولی چون تحلیل تاریخی، استناد به منابع معتبر، تلفیق روش های تحلیلی، توجه به نقش شخصیت های کلیدی و دفاع از صحت و دقت فرآیند جمع آوری قرآن تأکید داشته و تلاش نموده اند تصویری علمی و مستند از چگونگی حفظ و انتقال قرآن ارائه دهند.

تاریخ و کیفیت جمع آوری و تدوین قرآن و اینکه نخستین بار توسط چه کسی و با دستور چه شخصی صورت پذیرفته، موضوع این مقاله است که از دیدگاه علامه شیخ محمدرضا جعفری بر اساس کتاب «قرآن از تنزیل تا تدوین» بررسی می شود. بر اساس مهم ترین یافته های این نوشتار، همه آیات قرآن در دوران حیات رسول خدا و به دستور ایشان نگاشته شده است، امّا امکان ندارد شخص رسول خدا قرآن را به شکل کتابی که آغاز و پایانِ آن مشخص باشد، جمع و تنظیم کرده باشد، بلکه این أمر باید به دست جانشین الهی آن حضرت صورت پذیرد. البته ریشه قرآن در دوران عثمان، صحیفه های جمع شده در دوران أبوبکر بوده است، امّا ماجرای جمع آوری قرآن در دوران خلافت أبوبکر به جهت دسترسی و استفاده عموم مسلمانان از قرآن یا به سبب نگرانی از تحریف یا از بین رفتن قرآن نبوده است.