یونس کرامتی

میل اعظم یا میل کلّی (برابر با میل دایرهالبروج) یکی از پارامترهای مهم نجومی است که در دوره اسلامی رصدهایی پرشمار برای اندازه گیری آن به انجام رسیده است. معتبرترین روش برای این کار از نظر دانشوران کهن، یافتن بیشینه و کمینه ارتفاع نیم روزی سالانه خورشید (با رصد ارتفاع نیم روزی خورشید در چند روز نزدیک به انقلاب تابستانی و زمستانی) و محاسبه نصف تفاضل این دو بود. رصدهایی پرشمار بدین شیوه انجام شده است. بیشتر این رصدها با ربعی خشتی و بزرگ مشهور به لِبْنَه، در شماری از موارد با حلقه های مدرج فلزی در اندازه های مختلف، و دست کم در دو مورد با سدسی بسیار بزرگ از خشت، مشهور به سدس فخری انجام شده است. شماری از اخترشناسان دوره اسلامی، همچون خجندی، میل را دارای روندی کاهشی می دانستند و شماری دیگر (بیشتر در اندلس) با پیروی از فرض نادرست نامور به «اقبال و ادبار فلک» تغییرات آن را نوسانی می پنداشتند. اما شماری نیز، همچون ابوریحان بیرونی و ابن شاطر تفاوت در نتایج رصدها را به خطای ابزارهای رصدی و رصدگر (به ویژه درباره خجندی و ابوالفضل هروی) نسبت می دادند. از این رو بسیاری از اخترشناسان به مقدارهای متفاوت یافته شده برای میل اعظم اشاره کرده اند و بیرونی سیاهه ای کمابیش گاه نگارانه از رصدهای میل اعظم تا روزگار خود فراهم آورده است. جستار حاضر برای نخستین بار فهرستی تحلیلی و گاه نگارانه از این رصدها را با ملاحظاتی پرشمار درباره برخی دقایق و نکات مرتبط با این رصدها عرضه می کند.

زیج حاکمی کبیر اثر ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن یونس (ف. ۳۹۹ق.)، اخترشناس نامدار مصری، از برجسته ترین آثار اخترشناسی در تمدن اسلامی و از منابع بنیادین تاریخ رصدگری به شمار می آید. این مقاله با تمرکز بر محتوای رصدی و کارکرد تاریخی زیج حاکمی کبیر ، جایگاه این اثر را در تاریخ اخترشناسی اسلامی و نقش آن را در انتقال داده های رصدی به سنت اخترشناسی مدرن بررسی می کند. تحلیل متن نشان می دهد که ابن یونس با ثبت دقیق و نظام مند رصدهای خود و گردآوری داده های پراکنده اخترشناسان پیشین، مجموعه ای فراهم آورده که برخی از این داده ها، یگانه مأخذ شناخته شده برای بازسازی سنت های رصدی ازمیان رفته است. زیج حاکمی کبیر تنها منبع موجود برای رصدهای ایرانیِ جایگاه اوج خورشید در روزگار ساسانی و رصدهای احمد نهاوندی، ماهانی و خاندان اماجور است و از این رهگذر، نقشی بنیادین در بازشناسی تاریخ رصدگری و به ویژه رصدهای اصحاب ممتحن دارد. مقاله پیشِ رو همچنین به رواج گسترده زیج حاکمی کبیر در سرزمین های مختلف اسلامی، ازجمله مصر، شام، ایران و یمن، و تأثیر عمیق آن بر زیج های بعدی، به ویژه زیج ایلخانی ، می پردازد. سپس، مسیر انتقال داده های رصدی این اثر به اروپا و چندوچون بهره گیری اخترشناسان غربی از آن ها از سده 17 میلادی به بعد بررسی می شود؛ داده هایی که در شکل گیری پژوهش های نوین نجومی، ازجمله بررسی شتاب سَدِگانی ماه و تغییرات سرعت چرخش زمین در درازمدت، نقشی مؤثر داشته اند. بدین سان، زیج حاکمی کبیر نه تنها اثری شاخص در تاریخ اخترشناسی اسلامی، بلکه سندی تمدنی از پیوند میان رصدگری اسلامی و تکوین اخترشناسی مدرن به شمار می آید.