وحید کشاورز

رمان سرگذشت حاجی بابای اصفهانی و دنباله آن سرگذشت حاجی بابای اصفهانی در انگلستان از تأثیرگذارترین رمان های اجتماعی پیش از مشروطه به شمار می رود که همواره در کانون توجه محققان بوده است. این توجهات عمدتاً ناشی از جنجال ها و ابهاماتی است که پیرامون این دو اثر پدید آمده است. تحقیق حاضر می کوشد تا ضمن ارزیابی اهم پژوهش های مرتبط، برای ابهامات موجود پاسخ هایی مستدل ارائه کند. روش این مطالعه از نوع توصیفی-تحلیلی است و پس از شناسایی و بررسی پیشینه، پرسش های موجود پیرامون این اثر در چهار حوزه دسته بندی شده اند: 1. محتوا و اهداف، 2. اصالت متن، 3.شخصیت پردازی 4. ترجمه و مترجم. تحلیل ها بیانگر این است که از نظر محتوا، رمان سرگذشت حاجی بابای اصفهانی -با وجود اهداف پیدا و پنهان استعماری-مورد استقبال جامعه قرار گرفت. این امر نشان می دهد ایرانیان آن را متنی صرفاً غرض آلود در نظر نگرفتند و به منزله بازنمایی اغراق آمیزی از آسیب های اجتماعی و فرهنگی نیز تلقی کرده اند. پیرامون اصالت متن، گرچه همچنان فرضیه وجود متن اصلی فارسی مطرح است اما به دلیل وجود تکنیک های پیکارسکی، اصالت انگلیسی آن پذیرفتنی تر است. البته به احتمال بسیار، موریه از دست نوشته های فارسی نیز بهره برده است. در خصوص شخصیت پردازی، نویسنده از تکنیک مونتاژ استفاده کرده و شخصیت ها، تصویری برساخته از کارگزاران واقعی دوره قاجار هستند که موریه عمدتاً صورتی هجوآمیز از آن ها ارائه داده است. در باب ابهامات پدید آمده پیرامون ترجمه جلد اول، مترجم این اثر، میرزا حبیب اصفهانی با دخل و تصرف گسترده در متن اصلی، آن را به یک اثر برجسته ضداستعماری و استبدادی برای تنویر افکار عمومی بدل کرده است.

نگرش به مقوله ی «مرگ» بسته به عوامل گوناگون فکری و فرهنگی متغیر است؛ با وجود آن که عموماً مرگ پدیده ای «منفی» و «ناخوشایند» تلقی می شود، اما گاه نیز مفهومی «مطلوب» می یابد و نوعی «مرگ اندیشی» و «مرگ دوستی» در افراد پدید می آورد. این مرگ اندیشی نمودهایی در ادبیات دارد و هدف عمده ی این تحقیق بررسی عقاید شاعرانی است که با این نگاه متفاوت به مرگ می نگرند. در تحقیق حاضر، ما ابتدا تلاش کرده ایم که اشعار مرگ اندیشانه ی سه شاعر ایرانی(سهراب سپهری)، عرب(غاده السمان) و انگلیسی(جان کیتس) را جداگانه مورد بررسی قرار دهیم و سپس کوشیده ایم تا به واکاوی علل و عوامل این طرز تفکر بر مبنای یک نظریه ی روانکاوی با عنوان «رانه ی مرگ» از فروید بپردازیم. مطابق با این نظریه، فعالیت رانه ی مرگ با «تکامل روانی افراد» مرتبط است؛ یعنی هر قدر افراد بیشتر به تکامل روانی رسیده باشند، رانه ی مرگ در آن ها به میزان بیشتری فعال است. ما در خلال این تحقیق بسیاری از مؤلفه های فکری اشعار مرگ اندیشانه ی این شعراء را با مختصات این نظریه ی روانکاوی قابل انطباق می یابیم.

سهراب سپهری و والتر دولامر در دوره ای پرتلاطم از تاریخ کشورشان زندگی می کنند. در این شرایط، اکثریت شاعران و نویسندگان، مسائل و مطالبات سیاسی و اجتماعی را دست مایه خلق آثار ادبی قرار می دهند؛ اما این دو شاعر، نوعی رمانتیسم معتدل را در پیش گرفته اند و با پرداختن به تجربیات عاطفی، تمایل چندانی به آن تحولات نشان نمی دهند. همین گرایش متمایز سبب می شود برخی از منتقدان و شاعران،  آن ها را به عدم «تعهد اجتماعی» و «احساس مسئولیت» در برابر هم نوعان متهم کنند؛ اما اشعار انسان دوستانه این دو شاعر، این مدعا را با تردید روبه رو می کند. از این رو، ما در این تحقیق تلاش کرده ایم چرایی این گرایش را براساس مؤلفه های نظریه ای با عنوان «سازوکار دفاعی» بررسی کنیم که با ابعاد این گرایشِ متمایز قابل انطباق است. ما در خلال این گزارش درمی یابیم که ظاهراً این ناهم سویی با جریان فکری غالب، در اثر نوعی «سازوکار دفاع روانی» باشد که به واسطه یک فرایند ناخودآگاه در قالب آثار ادبی این دو شاعر بروز کرده است.