«از صوفی آباد تا اخوان آباد» تحلیل مقایسه ای کنش جمعی در خانقاه علاءالدوله سمنانی و قطب بن محیی بر اساس نظریه چارلز تیلی(مقاله علمی وزارت علوم)
منبع:
اجتماعیات در ادب فارسی سال ۴ پاییز ۱۴۰۴ شماره ۱۲
51-68
حوزههای تخصصی:
اجتماع صوفیان گرد شیخی با اندیشه های معترض و ظلم ستیز خصوصاً در عصر ایلخانان و تیموریان، بسیاری از خانقاه ها را به خاستگاه نهضت های اجتماعی و دینی بدل کرد. از آنجا که نظریه کنش جمعی چارلز تیلی مطالعه شکل گیری گروه های مدعی و کنش جمعی آنان در مقابل حکومت و تلاش جهت نفوذ در آن را ممکن می سازد، با استفاده از طرح مدل جامعه سیاسی و اصل پنج گانه بسیج او، قابلیلت کنش جمعی صوفی آباد، خانقاه علاءالدوله سمنانی و اخوان آباد، خانقاه عبدالله قطب بن محیی که رهبران آن ها سابقه تقابل با حکومت عصر خود را داشته اند، با روش تحلیلی _ تطبیقی و شیوه کتابخانه ای بررسی و مقایسه شده است. طبق نتایج به دست آمده، منافع دو گروه ماهیتی مشابه دارد، اما تهدید منافع اخوان آباد از سوی مخالفان فکری و سپس صفویان موجب تغییر در سازمان و بسیج آن شده که با مهاجرت قطب و یارانش، اصرار بر انزوای اجتماعی اخوان آباد و دعوت از پیروان تازه همراه بوده است. در نتیجه این تغییرات از سوی صفویان، تهدیدی جهت کنش جمعی قطب و یارانش به حساب آمده و آنان را به عنوان چالشگر قدرت با افزایش هزینه و تهدید مواجه ساخته و سرکوب کنش جمعی آن را درپی داشته است. در مقابل قدرت کنش جمعی صوفی آباد که با باور علاءالدوله به عدم مقابله با حاکم مسلمان، با کنش فردی او در اعتراض به ظلم حاکم جایگزین شده، تهدیدی برای حکومت نبوده و فرصت و تسهیل حاصل از آن، موجب حفظ روابط صوفی آباد با قدرت و اعتبار سیاسی و اجتماعی رهبر آن بوده است.