ایوب مرادخانی

با توجه به اهمیت کارآیی انرژی در توسعه پایدار محله ای به مثابه یکی از معیارهای توسعه پایدار به لحاظ زیست محیطی و بوم شناختی این مقاله با هدف شناسایی و مقایسه تطبیقی شاخص های مؤثر بر کارآمدی مسکن و بافت شهری به لحاظ بهبود وضعیت بهره وری مصرف انرژی، بر اساس مقیاسی میانی تحت عنوان(محله) انجام شد. در این راستا در چارچوب روش تحقیق تحلیلی- توصیفی، نخست با مطالعات اسنادی به استخراج شاخص های مؤثر بر مصرف انرژی ساختمان ها با توجه به مقیاس محله و سپس به ریخت شناسی و کدبندی الگوهای مسکن و بافت شهر سنندج بر اساس شاخص های منتخب مدل مفهومی پژوهش پرداخته شد. سپس به مدل سازی و شبیه سازی مصرف انرژی کل (گرمایش، سرمایش و روشنایی) توسط نرم افزار Design Builder مبادرت ورزیده شد. تفسیر نتایج با استفاده از نرم افزار SPSS و تحلیل واریانس چند متغیری و همچنین طبقه بندی Duncan حاکی از آن است که بین الگوهای غالب قرارگیری توده ساختمان، الگوی شبکه معابر و جهت گیری استقرار آن ها در مجموع ۷۲ مدل بر اساس تقسیم بندی بافت قدیمی، میانی و جدید محلات شهر سنندج از منظر انرژی مصرفی کل رابطه معنی داری وجود دارد. لذا کارآمدترین و ناکارآمدترین الگوی شناسایی شده به ترتیب به مدل های B5F3O1 و B4F2O2 اختصاص یافته است. الگوی توده های فشرده ساختمانی با اشتراک حداکثری جبهه ها در ارتباط با بلوک شهری، فضای باز میانی بلوک و جهت استقرار شرقی- غربی از لحاظ بهره وری انرژی متعلق به بافت های جدید و میانی، مطلوب شناخته شد. رویکرد مورد استفاده این پژوهش، در روند طراحی مجموعه های ساختمانی در مقیاس محله و برنامه ریزی های آتی شهری برای بهبود بهره وری انرژی و کاهش پیامدهای زیست محیطی در مناطق شهری کاربرد دارد.

پایداری انرژی در چارچوب توسعه پایدار محقق می شود. دستیابی به اهداف سیاست پایدار انرژی، یعنی تأمین امنیت، حفاظت محیط زیست و رشد اقتصادی، درگرو بهبود بهره وری انرژی است. در این راستا، پژوهش حاضر با توجه به سهم عمده مصرف انرژی در ایران توسط ساختمان های مسکونی، باهدف شناسایی و مقایسه تطبیقی جداره های خارجی متداول مسکن شهری، در قالب روشی بهره گرفته از چرخه حیات ساختمان در پی ارزیابی انرژی نهفته و آلاینده های زیست محیطی در دوره تولید و همچنین انرژی مصرفی دوره بهره برداری است. با توجه به رویکرد تحلیلی-توصیفی پژوهش، پس از تشریح مبانی مرتبط، نخست با روش دلفی و تحلیل سلسه مراتبی AHP فازی به شناسایی و پهنه بندی میزان فراوانی جداره های خارجی متداول مسکن در مناطق سه گانه شهر سنندج اقدام شد. سپس به سنجش مصرف انرژی نهفته دوره تولید با داده های موجود و انرژی دوره بهره برداری با استفاده از مدل-سازی و شبیه سازی یک بلوک شهری در نرم افزار Design Builder با توجه به متغیرهای مربوطه مبادرت ورزیده شد. تفسیر یافته ها با استفاده از نرم افزار SPSS و تحلیل آماری ANOVA و همچنین آزمون Duncan برای مقایسه طبقه بندی ها، حاکی از رابطه معنی دار در سطوح انرژی نهفته دوره تولید و بهره برداری بین جداره ها و گستره آن در مناطق سه گانه شهر سنندج است. سهم بسیار پایین انرژی اولیه دوره نهفته در برابر دوره بهره برداری در مقایسه سه منطقه شهری به ترتیب 01/2، 87/1 و 86/1 سال از دوره حیات ساختمان است. نتایج پژوهش، وضعیت نامطلوب و الزام برنامه ریزی در سطح مدیرت شهری در خصوص کاربست جداره های خارجی مسکن مناطق سه گانه شهر سنندج را تأکید می کند.

نظام های ارزیابی ساختمان در راستای بهبود عملکرد انرژی و هدایت توسعه ی پایدار گسترش یافته اند. در این میان، لید و بریم به عنوان دو استاندارد بین المللی پرکاربرد در مطالعات تحلیل انرژی ساختمان شناسایی می شوند. علی رغم توسعه ی این حوزه، بررسی جامع و تطبیقی تولید علم، افراد و مراکز تأثیرگذار، الگوهای همکاری و محورهای اصلی مطالعات این دو استاندارد محدود است. این مطالعه با هدف واکاوی ساختار دانش، تغییرات و جهت گیری های پژوهشی در زمینه ی مطالعات تحلیل انرژی ساختمان، تحلیلی بیبلیومتریک ارائه می دهد. استخراج داده ها از پایگاه اسکاپوس صورت گرفته و پس از غربالگری بر اساس دستورالعمل پریسما، 340 سند مرتبط با استاندارد لید و 45 سند مرتبط با استاندارد بریم منتشر شده از بازه زمانی 2000 تا 2025 میلادی انتخاب و مورد بررسی قرار گرفته اند. تحلیل داده ها به وسیله ی نرم افزار VOSviewer و در سطوح تحلیل توزیع زمانی انتشارات، تحلیل هم نویسندگی و هم تالیفی، تحلیل هم رخدادی واژگان و تحلیل استناد انجام شده است. نتایج نشان داد ادبیات کاربرد استاندارد لید در مطالعات تحلیل انرژی ساختمان، از سال 2006 به بعد رشد چشمگیری داشته و از نظر حجم تولید علم و میزان استناد بر استاندارد بریم برتری دارد، در حالی که رشد ادبیات کاربرد استاندارد بریم در این حوزه عمدتاً پس از ۲۰۱۳ شکل گرفته است. آمریکا در لید و بریتانیا در بریم قطب اصلی بودند. تحلیل یافته ها نمایان ساخت که پژوهش های مرتبط با استاندارد لید بیشتر فناوری محور و مرتبط با مدل سازی انرژی و ساختمان های هوشمند است، در حالی که پژوهش های بریم بر توسعه ی پایدار، تغییرات اقلیمی و تحلیل چرخه ی عمر متمرکز است.