آرزو مجتهدی

نوشتار حاضر با بکارگیری اصطلاح نو «اسلام سیاسی» کوشیده است نشان دهد پیوند اسلام و سیاست پدیده ای نو نبوده و در همه ادوار عصر پیشامدرن نیز وجود داشته است؛ لذا پرسش این است: اسلام سیاسی در عصر پیشامدرن چگونه بوده و به چه سان تحول یافته است؟ به کمک روش «جامعه شناسی تاریخی» و مقایسه یافته ها میان اسلام سیاسی سنی و شیعه در عصر پیشامدرن این پاسخ بدست آمد که اسلام سیاسی اهل سنت، تأکید بر وجود حکومت و مشروعیت آن عمدتاً بر اساس اجماع، نصب و غلبه، صرفاً جهت حفظ نظم موجود قرار داشته، درحالی که در اسلام سیاسی تشیع، با تأکید بر نظریه نصب الهی امامت، مشروعیت منحصر به حکومت ائمه معصوم و در عصر غیبت، متعلق به فقها است. تفاوت ها در چهار مدل متفاوت نسبت باقدرت: تحکیمی- مساعدتی، نسبت تعاملی- تضامنی، تحریمی- تهدیدی و تهاجمی- رادیکال به شکل گیری نهادها و رفتارهای سیاسی متمایز در ادوار مختلف انجامیده است: در اسلام سیاسی سنی، خلافت و سلطنت با رویکردی عمل گرایانه تثبیت شد، اما در اسلام سیاسی شیعه، فقدان امام معصوم به تدریج به نقش محوری فقها در هدایت سیاسی- اجتماعی انجامید. علمای اهل سنت بیشتر در چارچوب نهادهای حاکم و به عنوان پوزیسیون عمل و علمای شیعه با طرح نیابت امام، در تعامل کمتر و بیشتر اپوزیسیون بوده اند.

همان گونه که در اسلام براساس نیازهای فردی، احکام ثابت و متغیری مشخص شده است در حوزه احکام و اختیارات حکومتی و برای اداره جامعه براساس شرایط زمان و مکان نیز قلمرو احکام وجود دارد. در این میان جایگاه «مصلحت» به عنوان حلال بحران ها در شرایطی که با پدیده تزاحم مصلحت ها مواجه هستیم یکی از مهم ترین بحث ها در حکومت دینی است، به ویژه در عقد معاهدات که حکومت می بایست با توجه به مادیات و معنویات، مصلحت کمتر را فدای مصلحت بااهمیت تری نماید. به نظر می رسد سیره عملی رسول اکرم (ص) در عقد معاهدات صدر اسلام، می تواند پاسخگوی مناسبی برای این مسئله باشد. بنابراین در رویکرد راهبردی به مصلحت در صلح حدیبیه این دو پرسش مطرح است:مصلحت مستخرج در اقدام به مذاکره در معاهده حدیبیه چه بوده و چه ضوابطی را پیامبر (ص) در این معاهده اعمال کرده است؟ از مطالعه و تحلیل معاهده صلح حدیبیه به عنوان مهم ترین معاهده حکومت نبوی با روش هرمنوتیک شلایرماخر که روشی تحلیلی-تاریخی است، این پاسخ به دست آمد: «مصلحت» در این معاهده امری بوده است که برمبنای اوضاع واحوال سیاسی- اجتماعی و با توجه به مسئله اهم و مهم، موقتاً در شرایط حدیبیه اتخاذشده و مذاکره با مشرکان با توجه به همین شرایط وقت، راهبردی تر از مبارزه بوده و ضوابط حاکم بر این معاهده عبارت است از: 1-با پیشنهاد دشمن و از ناحیه قدرت باشد. 2-قطعاً باعث توقف جنگ و کشتار شود. 3-برطرف کننده تحریم ها و تأمین کننده امنیت و آزادی مسلمین باشد. 4-بیشترین امتیاز را با کمترین هزینه نصیب مسلمین کند. 5-راه هرگونه بهانه جویی را بر دشمن ببندد.6-راه بازگشت را در صورت عهدشکنی دشمن فراهم سازد.

شریعت نامه نویسی به عنوان یک دستورالعملدر فقه سیاسی، اهمیت ویژه ای در اندیشه سیاسی اسلامی ایران، داشته است. این پژوهش بر آن است که با تمرکز بر اندیشه آخرین شریعت نامه نویس دوره میانه یعنی فضل الله بن روزبهان خنجی در عصر تثبیت قدرت حکومت شیعی مذهب، شاه اسماعیل صفوی و افول خلافت، به این پرسش پاسخ گوید که روزبهان خنجی، مسائل جامعه را چه می داند و راه حل برون رفت از آن مسائل در اندیشه وی کدام است؟ به رغم علم به وجود عوامل مختلف، ما پاسخ خود را با توجه به نظریه بحران اسپریگنز در فهم نظریه های سیاسی، بر این فرضیه استوار کردیم که روزبهان خنجی بحران اساسی جامعه سده های نهم و دهم هجری را گسترش فِرَق مختلف، به قدرت رسیدن سلاطین غیرمذهبی و بی توجهی به اجرای شریعت در سرزمین های اسلامی می داند و به نظر او دلیل بروز این بحران، نبود رهبر مذهبی (خلیفه/امام) و به تبع آن عدم اجرای حقیقی حدود الهی است. بنابراین بازگشت به جلال و شکوه دوران خلافت اسلامی یا ظهور امام زمان، آرمان جامعه و راه حل برون رفت از بحران، هدایت امرا و آشنا کردن ایشان با احکام، حدود شرعی و شریعت، برای فرمانروایی است. گردآوری اطلاعات این پژوهش اسنادی و آرشیوی، و روش تحلیل اطلاعات، تفسیری است.