بشارت فتحی

تعریف، عنصری بنیادین در شناخت ما از جهان است که از دیرباز مورد توجه متخصصان رشته های مختلف بوده است. با توجه به نقش محوری تعریف در زبان و ارتباطات، بررسی و طبقه بندی انواع مختلف آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است. با وجود مطالعات متعدد، به نظر می رسد تاکنون طبقه بندی جامع و یکپارچه ای از انواع تعریف ارائه نشده است. هدف اصلی این پژوهش، ارائه طبقه بندی نسبتاً جامع و نظام مندی از انواع تعریف است که بتواند به تنوع آراء در این حوزه پاسخ دهد. همچنین، این پژوهش به معرفی و بررسی انواع ناکارآمد تعاریف و طبقه بندی آن ها می پردازد. این مطالعه با رویکردی کیفی و با استفاده از روش های کتابخانه ای و توصیفی انجام شده و نمونه های متنوعی از تعاریف از منابع مختلف گردآوری و تحلیل شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که شاخصه های اصلی در طبقه بندی های موجود از انواع تعریف عموماً تابع دو رویکرد کارکرد و سبک تعریف هستند، اما تمام وجوه این رویکردها را مطرح نکرده اند. بر این اساس، طبقه بندی کارکردی-سبکی به عنوان چارچوبی مفهومی معرفی می شود. این پژوهش می تواند مسیر را برای درک بهتر مفهوم تعریف و انواع آن هموار کند و به عنوان ابزاری مفید برای فرهنگ نگاران و متخصصان حوزه های مختلف دانش سودمند باشد.

جامعه شناسی اصطلاحات رویکردی گفتمان-محور است که اصطلاحات را در بافت واقعی آنها  مورد ارزیابی قرار می دهد. در این رویکرد، به منظور سنجش درستی انتخاب معادل های استانداردسازی شده، با در نظر گرفتن عوامل زمانی در جاافتادن اصطلاحات، یک یا چند معادل معیار با معادل های دیگر موجود و اصطلاحات مرتبط بررسی و مقایسه می شوند. مقاله حاضر با این رویکرد و در چهارچوب مطالعات برنامه ریزی زبان، به بررسی و مطالعه رابطه بین "اصطلاح شناسی" و "واژه گزینی"، با استناد بر متن <em>اصول و ضوابط فرهنگستان زبان و ادب فارسی</em> به عنوان منبع تخصصی معیار می پردازد. در مرحله نخست، تمامی اصطلاحاتی که ترکیبی از "واژه گزینی" هستند و یا به طور مستقیم با این لفظ در ارتباط هستند استخراج شده اند. در مرحله دوم، تعاریف و دامنه کاربردی الفاظ مورد مطالعه قرار گرفته و اشتراکات معنایی آنها با تعاریف "اصطلاح شناسی" مقایسه شده اند. تحلیل داده ها نشان می دهد که لفظ واژه گزینی در دو مفهوم ساخت اصطلاح (term formation) و استانداردسازی به کار رفته است. به همین منظور تمایز آن از علم اصطلاح شناسی (terminology) امری ضروری به نظر می رسد. همچنین واژه های وابسته به واژه گزینی مانند "معادل یابی" و "شیوه های واژه گزینی" دشواری هایی را در دریافت مفهوم واژه گزینی ایجاد کرده اند که نیاز به بازبینی دارند. در این مقاله نمونه ای پیشنهادی از هماهنگ سازی اصطلاحات به کار رفته در متن <em>اصول و ضوابط واژه گزینی</em> همراه با اصطلاح انگلیسی متناظر با آنها ارائه شده است. روش به کار رفته در این پژوهش می تواند دستیابی به معادل گذاری روشمند در زبان فارسی را تسهیل کرده و گسست مفهومی در ارتباطات تخصصی در حوزه اصطلاح شناسی را تا حد امکان کاهش دهد.