مریم چنگی آشتیانی

این پژوهش به بررسی دلایل شکل گیری جنبش «احیای اسلامی» با رویکرد «سیاست هویت» در ایران در دوران حکومت پهلوی می پردازد. این مقاله به روش تاریخی-تطبیقی، شباهت ها و تفاوت های این جنبش را با جنبش های «نوین دینی» در جهان نشان می دهد. گیدنز سه عامل را در شکل گیری جنبش های «نوین دینی» موثر می د اند: 1-فرآیند دنیوی شدن در جامعه 2-تغییرات اجتماعی پرشتاب 3-حس بیگانگی از جریان اصلی حاکم. بازخوانی تاریخی عصر پهلوی نشان می دهد عوامل شکل گیری جنبش «احیای اسلامی» نیز با سه عامل یادشده، در برخی موارد شباهت دارد، یعنی نوسازی ایران، در آن زمان با تغییرات اجتماعی پرشتاب و پدیده عرفی شدن همراه بوده است، و به دلیل این که آموزه های اسلام قرن ها بر شکل گیری «هویت» فرهنگی ایرانیان تاثیرگذار بوده، غیر دینی ساختن جامعه باعث «چالش هویتی» برای اکثر ایرانیان شد، آنان حس بیگانگی نسبت به این اقدامات دانشتند و برای غلبه بر این احساس با روحانیون همراه شدند. در مورد تفاوت این جنبش با جنبش های «نوین دینی» می توان به عواملی مانند «سیاست توسعه ناهمگون» در عصر پهلوی و نگرش خاص روحانیون به توسعه اشاره کرد.

نیاز روحی انسان­ها به معنادار نگاه کردن به جهان و زندگی و فرار از بی­معنایی، و نگاه به دین به­عنوان عاملی برای معنادار کردن زندگی، افق جدیدی جهت شناخت هرچه بیشتر دین گشوده و رهیافتی جدید به­نام رهیافت معنا به­وجود آورده است. این رهیافت با ارائه تفسیری جدید از انسان و دین و ارتباط آن­دو، معتقد است در شناخت انسان و دین باید به همه ابعاد آن توجه داشت. یکی از ویژگی­های انسان نیاز به معناست که تنها دین می­تواند آن را برآورد. بر این اساس، مهم ترین کارکرد دین معنابخشی است. علامه طباطبایی که نگاهی درون­گرایانه به دین دارد، با به­کارگیری استدلال­های منطقی و عقلانی، تفسیری از دین و ابعاد گوناگون آن ارائه می­دهد که به­گونه­ای با نظریه رهیافت معنا در توصیف و تبیین دین نزدیک است؛ چنان­که معنابخشی را مهم­ترین کارکرد دین می­داند.